Ёсць у кожнага чалавека, а нават народа, нейкая важная кропка адліку, нейкая мяжа, нейкая печка, ад якое ён пачынае свае скокі. Звычайна гэта землятрусы, патопы, войны, якія пакідаюць на зямлі і ў свядомасці людзей глыбокія ці менш глыбокія змены, бо, як правіла, не абыходзіцца без ахвяраў: сям’я можа страціць сваіх сямейнікаў — бацьку, сыноў, нават малых дзяцей, а дзяржава, народ часам траціць тысячы і нават мільёны сваіх грамадзян, доўта залечвае раны, аднаўляе страты, а людзі, што перажылі ліхалецце, ужо не могуць яго забыць ніколі, перадаючы памяць пра яго сваім дзецям і ўнукам. Таму народ ніколі не забудзе войнаў, што агнём пажараў і разбурэнняў пракочваюцца па зямлі, пакідаючы руіны і папялішчы. А людзі не забудуць тых сваіх сыноў і дачок, што сталі на дарозе гэтай бесчалавечнай стыхіі, а кожная сям’я доўга яшчэ будзе аплакваць сваіх сямейнікаў, што загінулі самі, ратуючы жывых. «Гэта было да вайны, я толькі пайшла ў школу», — скажа якая цётка, апавядаючы ўнуку нейкую гісторыю са свайго жыцця. «Гэта было пасля вайны, я вярнуўся дадому інвалідам, хата згарэла, усё трэба было пачынаць на голым месцы», — скажа барадаты дзед сваёй унучцы, успамінаючы цяжкі і галодны пасляваенны час і пастукваючы пучкамі пальцаў па сваёй драўлянай назе...
Цяпер сам Рамейка, успамінаючы што-небудзь, гаварыў сабе: «Гэта было да разводу» або «Гэта было пасля смерці Марыны»... Усё неяк змясцілася ў адно непарыўнае, яго «хатняя вайна» стала той кропкаю адліку, які ў яго памяці і свядомасці застанецца да канца, пакуль ён жывы. Застанецца калі не ваенным асколкам, то цвіком, тым цвіком, які забівалі ў Марыніну дамавіну.
I чым большы адрэзак часу аддзяляў яго ад тое чорнае даты, тым больш ён усведамляў, што страціў і каго страціў. Дзіўная рэч! Калі жыў побач, калі разам гадавалі дзяцей, хадзіў на працу, прыносіў у хату нейкія грошы, купляў у краме хлеб, малако і іншыя патрэбныя рэчы, усё здавалася надта звычайным, шэрым і будзённым, ад чаго часам хацелася ўцячы. Ён мо толькі цяпер зразумеў, што Марына таксама хавалася ад будзённасці свайго жыцця ў працу, што яна ўвесь свой вольны час траціла на нейкі занятак, замест таго каб схадзіць у кіно ці ў тэатр, у госці да сяброў па працы, да суседзяў па пляцоўцы. Нельга сказаць, што яна, што яны гэтага не рабілі, але то была кропля ў моры іхняга жыцця, яна не рабіла пагоды, не афарбоўвала яго ў светлыя фарбы, а заставалася шэрым і будзённым. А трэба было, каб яно засвяцілася ўсімі колерамі вясёлкі — можа, тады ў іх не ўзнікла б гэтая «хатняя вайна», якая прывяла да ахвяраў, праўдзівей, да ахвяры. I як вялікая вайна яшчэ доўга адбіваецца на лёсах людскіх, як яшчэ доўга не знікаюць беды і пакуты, так і ў Рамейкі — яшчэ гэтая вайна не скончылася, бо яе адгалоскі яшчэ чуваць, яшчэ адбіваюцца нават на ім, а яшчэ больш — на яго дзецях, і ўскосна — на яго новай сям’і, асабліва на Ларысе.
Паступова, але няўхільна, Ларыса ўцягвалася ў гэтую кругаверць, у яе свядомасці ўжо напэўна ўзнік асобны куток, які збіраў разам усе Рамейкавы сямейныя дзеі таго часу, калі ён жыў да разводу, і ўжо новыя, пасля смерці першай жонкі, сартавала іх, раскладвала па палічках, рабіла нейкія свае высновы і нават прагнозы на будучае. Яна пра гэта яму не скажа, мо некалі пасля, ці, як не зможа ўтрымацца — параіць, папярэдзіць ад памылкі, сказаць, што так няможна рабіць, бо гэта грэх, ці яшчэ нешта падобнае.
Рамейка рабіўся маўклівым, менш гаварыў, мала смяяўся, на лбе, над пераносіцай, прарэзалася маршчына, падобная на клічнік, і стала нібы працягам яго і так доўгага носа, а вочы яшчэ больш пахаладнелі. Май выдаўся непрыветлівы, з нізкаю тэмператураю і начнымі замаразкамі, што турбавала вясковага па натуры Рамейку, які хоць і жыў даўно ў горадзе, а не забываўся, як важна для селяніна, для зямлі і прыроды цяпло ў час, дождж у пару, — каб і трава вырасла, і грады не засушыла, каб і збажына не палегла, і ўмалотная была. Жыў ён у горадзе, а душою хварэў за вёску, за яе працавітых і цярплівых людзей. Здавалася б, што для яго халодны май? А вось жа на сэрцы было неспакойна. Яшчэ было неспакойна за дзяцей. У малодшай пачаліся канікулы, вясёлая пара, а для яе весялосці не было, яна перажывала за матку мацней за старэйшую, якая цяпер здавала экзамены, канчала трэці курс і павінна была пераводзіцца ў сталіцу. Калі яны стануць жыць разам, тады Рамейка ўздыхне вальней, хоць па гадах яны не гадзяцца ў адну кампанію — розніца ў пяць гадоў нешта ды значыць як у фізічным сэнсе, так і ў духоўным, сябраваць яны будуць як сёстры, як дзеці адной маткі, а духоўнага, душэўнага яднання можа не адбыцца...
К сярэдзіне май-травень выраўняўся, пацяплеў, а другая палова набліжалася ўжо да лета — тэмпература за дваццаць, сонца грэе па-летняму, часам пройдзе дождж, а то ліне і спорны — любата.
Тым часам старэйшая дачка здала сесію паспяхова, на «чатыры» і «пяць», стыпендыю сабе зарабіла. Дзядзька Яўген Петрыкевіч пастараўся з пераводам, аказалася, што трэба стос усякіх даведак, асабліва тут, у Мінску. Добра, што знайшлося вольнае месца на чацвёртым курсе, бо, як правіла, студэнты адсяваюцца па розным прычынах, часта па сямейных, як вось Рамейкава Алена адсеялася з Віцебска.
У Рамейкі лета прайшло ў горадзе, толькі на тыдзень паехаў да сваіх у вёску, і то адзін, бо Ларысе адпачынак абяцалі даць у верасні ці пазней, покуль адпачнуць усе іншыя, сямейныя, а яе яшчэ па інерцыі лічылі адзіночкаю, маткаю, у якое дарослыя дзеці, яна можа і пачакаць.
Неяк у канцы жніўня Рамейка рашыў зайсці да дзяцей, паглядзець, што ў іх там робіцца, як яны — ці гатовы да новага навучальнага года. Выбраў суботу, раніцу, мо яшчэ будуць дома, да таго ж да іх далучылася і іх стрыечная сястра Светка, дачка дзядзькі Яўгена Петрыкевіча, яна стала студэнткаю Інстытута замежных моў. Сапраўды, падумаў Рамейка, лішні чалавек, ды яшчэ сваяк, ім не зашкодзіць, будзе і весялей, і смялей.
Калі ён адамкнуў дзверы і зайшоў у кватэру, яны ўсе трое папалохаліся, выскачылі з кухні і глядзелі на яго як на нечаканае дзіва, у іх, відаць, узніклі нейкія асацыяцыі, нешта звязанае з матчынаю асобай — нібы яе дух адамкнуў дзверы і асцярожна-далікатна зайшоў да іх, каб паглядзець, як яны тут жывуць без маткі.
— Добрай раніцы, — спакойна і роўна, без усякай рысоўкі і лішніх эмоцый павітаўся Рамейка з дзецьмі, якія ўжо трохі асмялелі і заўсміхаліся, як свайму чалавеку. Яны былі ў лёгкіх халаціках, загарэлыя, басаногія, з ускудлачанымі русымі прычоскамі, усе трое рослыя і хударлявыя, трошкі падобныя між сабою.
— Добрай раніцы, — адказала за ўсіх старэйшая дачка, — ты нас напалохаў. Мы ўжо падумалі...
— Што якія дамушнікі? — апярэдзіў яе Рамейка. — Не бойцеся, ключ толькі ў мяне.
— Добра, але ты лепш звані, як будзеш заходзіць. Так неяк смялей — спытаеш хто там, і ўжо ведаеш — свой ці не свой.
— Трэба ўлічыць тваю заўвагу, — згадзіўся Рамейка. — Як ідзе падрыхтоўка да новага вучэбнага года?
— Ідзе поўным ходам, — адказала з усмешкаю старэйшая, малодшыя маўчалі. — Гатовыя хоць сёння...
— Малайчыны дзяўчаты, віншую з пачаткам, каб добры быў і канчатак... Вось вам падмацунак: бананы, памідоры, вінаград...
— Ой, дзякуем! Хадзем на кухню, мы якраз снедаем, — сказала старэйшая. — Можа, ты з намі прысядзеш?
Яны расселіся за столікам, перад кожнаю стаяла талерка, філіжанка з каваю, побач каўбаса, сыр, вараныя яйкі. У вазе на высокай ножцы ляжалі ружова-паласатыя яблыкі.
— Я паснедаў, дзякую, — адказаў Рамейка. — Вы давайце без мяне. Я на хвіліну, паглядзець... Як фінансы? Пяюць рамансы? — спытаўся жартам.
— Ты адгадаў, бацька, — падхапіла яго жарт старэйшая. — Нейкія яны вельмі галасістыя. Чуць што — і пяюць...
— Нам спаць не даюць, — дадала малодшая, першыя яе словы пачуў сёння Рамейка, нейкая яна яшчэ маркотная, маўклівая.
— Неяк мы ўсе ў рыфму гаворым, — заўважыў Рамейка. — А што спаць не даюць, дык гэта і добра. Больш будзеце варушыцца. Пад ляжачы камень вада не цячэ, — супакоіў іх Рамейка. Ён ведаў, што яны будуць мець нейкую дапамогу — са стратай карміцеля, але што яна значыць? — Стыпендыя будзе? I ў цябе, Света?
— Будзе і ў мяне, і ў яе, — адказала старэйшая, а Света кіўнула галавою. — Але хіба гэта грошы? Капейкі...
— Усё ж такі... Бацькі падкінуць, галодныя не будзеце...
Раптоўна азваўся званок у дзвярах. Усе насцярожыліся, старэйшая Лена ўстала, глянула на бацьку і пайшла ў прыхожую, за ёю падаўся і Рамейка.
Пазванілі яшчэ раз, даўжэй, чым першы.
— Хто там? — спыталася Лена ўстрывожана.
— Гэта Наташа, ад цёткі Вольгі, з Оршы. Памятаеш, мы дамаўляліся пра кватэру? — сказаў малады голас з-за дзвярэй.
— Памятаю, — і Лена адамкнула дзверы: — Заходзь...
Ля парога стаяла высокая маладая дзяўчына ў светлай сукенцы, з пышнаю прычоскай, чарнявая, няйначай, студэнтка.
— Не, я зараз схаджу па маму, бацька прывёз мяне на машыне, забяром рэчы. Добра? — яна ўсміхнулася, як бы чакаючы згоды.
— Добра, — сказала Лена, — дзверы будуць адамкнёныя, мы чакаем.
— Баявое папаўненне? — спытаўся жартам Рамейка ў дачкі. — Нешта хутка яны вас абсядаюць...
— А што? Нам будзе весялей. I плата сякая-такая. А месца хопіць. Як ты лічыш?
— Яно так... Але каб толькі яны вас у кут не загналі. Помніш казачку пра лісу, якая папрасілася яе хвост падвезці? Каб і ў вас так не атрымалася.
— Нічога, яны ў мяне не разгуляюцца, пабачыш.
— Пажывём — пабачым, — адказаў Рамейка з недаверам. I як успомніў, спытаўся: — Ну як Віцебск, спадабаўся?
— Спадабаўся лепш за Мінск. Я па ім буду сумаваць.
— Бач ты! Можа, сэрца там пакінула?
— Ты, бацька, адгадаў, пакінула, — прызналася дачка, сумная ўсмешка заблукала ў яе на вуснах.
Пакуль яны гаварылі і чакалі, ліфт спыніўся на іхнім паверсе, пачуліся крокі некалькіх чалавек. Рамейка адчыніў дзверы. Ля парога стаялі трое: першая ўжо знаёмая студэнтка, а ў яе за плячыма жанчына гадоў сарака, няйначай маці, таксама высокая і мажная, і мужчына ў паласатым цельніку з кароткім рукавом, з магутнымі біцэпсамі, ружавашчокі, з каротка стрыжанаю галавою мацак, трохі ніжэйшы за жанчыну.
— Заходзьце, — запрасіў іх Рамейка.
— Добры дзень у хату, — павіталася жанчына. I звярнулася да Рамейкі: — Вы бацька Лены і Гені? Я так і падумала. Вы ўжо прабачце, што мы ў вас не спыталіся, толькі з Вольгаю Петрыкевічаваю і вось з імі перагаварылі... Мо вы і супраць?
— Ведаеце, яны цяпер павінны рашаць самі свае праблемы. А я... ну, як сказаць? Буду глядзець, каб усё ішло ў рамках... Вы згодны са мною? — адказаў Рамейка.
Жанчына паклала на падлогу зялёны рэчмяшок, мацак паставіў вялікі карычневы чамадан, іх дачка Наташа скінула з пляча ёмкую шэрую сумку з мноствам усякіх кішэняў і кішэнек — усё вольнае месца адразу прапала.
— Я згодна, што тут казаць? Дзеці, хоць ужо і дарослыя, але павінны азірацца на бацькоў, раіцца з імі, слухаць. Але ж якія цяперашнія дзеці?
— Як некалешнія чэрці, — адказаў на гэта мацак. — Але падрастуць, то паразумеюць... Як свая вош укусіць — казаў мой дзед.
Рамейка здзівіўся, што яшчэ даволі малады мужчына так добра засвоіў народную мудрасць. I не стрымаўся, каб не спытаць, хто ён па прафесіі.
— Ды я настаўнік, фізкультуру і спорт праводжу ў масы, а яны не надта да яго ласы, — адказаў пад рыфму госць. — Маё прозвішча Жучкевіч, да вашых паслугаў. А жонка мая таксама настаўніца, біялогію і хімію выкладае, Галінаю зваць. — І ён моцна паціснуў Рамейкаву руку. — Вы ўжо прабачце, што нас тут шмат аказалася.
— Мо якраз гэта і добра, — адказаў Рамейка. — Дык я пайду... З вашага дазволу. Віншую вас усіх з новым навучальным годам, жадаю поспехаў, сказаў ён да нечакана шматлікай публікі, што заставалася ў кватэры.
— Шчыра дзякуем, — адказаў за ўсіх настаўнік фізкультуры. — Будзем старацца, каб дарма хлеб не пераводзіць.
Рамейка развітаўся. Дзяўчаты заўсміхаліся, памахалі яму рукамі, запрашалі заходзіць. Трэба сказаць, што яго не надта шакіравала тое, што ён убачыў і пачуў на сваёй былой кватэры. Можа, так і лепш, адны дзеці проста засохлі б ад адзіноты, ад страху, ад цяжкіх успамінаў, а тут сабралася такая капэла! Чатыры дзеўкі! Тут можна арганізаваць што хочаш: і добры квартэт, і несусветны балаган. Трэба будзе вока з іх не спускаць, шмон рабіць нечакана і перыядычна, каб яны не заставаліся без кантролю. Вось забыўся сказаць, каб зарубілі сабе на носе: ніякіх хлопцаў сюды не вадзіць!
Хоць яны не надта цябе, Рамейка, паслухаюць, і свае, і чужыя. Яны тут будуць як дома, дай толькі час. Але пабачым! «Я вас прыцісну, козы-стракозы, вы ў мяне не раз пакаштуеце бярозавай кашы!» — страшыў у думках Рамейка і сваіх дочак, і наезджых студэнтак.
Чым далей адыходзіла назад тая чорная дата, тым хутчэй пачынаў ісці час для Рамейкі, а ён паступова рабіўся сам сабою, праўдзівей, тым, кім быў заўсёды. На працы ўсё як быццам ладзілася, сутычак з начальствам ён не меў, з аўтарамі — тым болей, якраз з аўтарамі ў яго часта завязваліся сяброўскія стасункі, і мо таму, што Рамейка, як правіла, станавіўся на іх бок, абараняў ад крытыкі высокага начальства, якое часам бачыла крамолу там, дзе яе зусім не было. Так званая крамола для начальства была страшней, чым для Рамейкі, бо яно магло ў выпадку чаго страціць свае мяккае, цёплае і выгаднае крэсла. А страціць крэсла — гэта страціць усё, загубіць кар’еру, на якую патрачана гэтулькі сіл і здароўя. Ды з-за чаго, ды з-за каго? З-за нейкага там аўтара, які напісаў нейкую ахінею, а рэдактар яго яшчэ і абараняе. Можна падумаць, што яны сааўтары і потым будуць дзяліць ганарар, калі выйдзе кніжка, пасмейвацца са свайго начальства, якое яны абвялі вакол пальца. То добра, як усё пройдзе ціха і гладка, а як пільны пенсіянер прачытае тую кніжку ды напіша ліст у форме даносу самому сакратару вышэйшай установы, а той дасць каманду свайму рэферэнту разабрацца і далажыць? А разбірацца яны ўмеюць, на гэтым зубы з’елі, пастараюцца да сёмага поту, каб дагадзіць высокаму начальству. I завараць такую кашу, што вунь як доўга давядзецца яе расхлёбваць. I добра яшчэ, як усё скончыцца вымоваю, гэта паўбяды, можна жыць і цярпець, а вось як з працы папросяць? Вось дзе загвоздка! Так што тут лепш перабраць, чым недабраць — і каб тае крамолы і следу не засталося! А рэдактару, што недагледзеў — вымову, каб ведаў другім разам, як глядзець...