Гэта што датычыць працы... А ў жыцці Рамейка нечакана атрымаў удар пад дых. Не так ён, як яго Ларыса. У яе старэйшага сына пачалася сямейная драма: нявестка падала на развод. Мала гэтага, яна адсудзіла ў мужа той пакойчык, у якім яны жылі дагэтуль. Але жыць там не стала, перабралася ў Маладзечна, знайшла там жанчыну і абмяняла свой мінскі пакой на кватэру ў Маладзечне. I цяпер у іх кватэры пасялілася незнаёмая жанчына, а старэйшы сын перабраўся ў пакой да малодшага.

Лёгка падзеі пераказваць, а ўсё ішло доўга, пакутліва, са сваркамі і слязьмі, жаночаю істэрыкай, заняло не менш як паўгода, і Ларыса перажыла новую драму сына мо нават цяжэй, чым ён сам, Віталь. Як здалося Рамейку, ён не надта шкадаваў сваю жонку, мо нават радаваўся, што яе тут няма, а вось за дачушку перажываў моцна і каб пабачыць яе, павінен быў ездзіць у тое Маладзечна.

У дзяцей на Усходняй усё ішло добра і гладка, студэнткі слухалі лекцыі, здавалі сесіі, вучаніца Геня хадзіла ў восьмы клас, старалася, але з матэматыкай спраўлялася туга, студэнткі часам памагалі, іншы раз займалася з ёю школьная сяброўка.

Але адразу пасля Новага года спакой іх быў парушаны, прыехала з Оршы дачка цёткі Вольгі Нэля, якая нядаўна кінула школу, а сюды прыехала радзіць, бо была ўжо на апошнім месяцы цяжарнасці. Такога сюрпрызу дзяўчаты не чакалі, але што заставалася рабіць? Рашылі памагчы дзяўчыне ў цяжкую часіну, да таго ж ім было цікава і нават карысна паглядзець на ўласныя вочы, як гэта няпроста выношваць дзіцятка, калі яшчэ і ўзрост твой не дабраў да нормы, калі ты не замужам, а ужо станеш маткаю, ды яшчэ адзіночкаю, а хто табе аліменты стане плаціць на дзіця, калі той, што яго пусціў на свет разам з табою, такі ж самы вучань, які са страху перад караю можа адмовіцца ад свайго бацькоўства і сказаць, што ён тут ні пры чым.

Наглядная агітацыя сама сабою атрымалася выключная!

Адзінага, чаго не хапала, — гэта вольнага ложка, і яе паклалі на раскладушку, але потым пашкадавалі, і яе сястра Светка з Жодзіна аддала ёй свой ложак.

Роды прайшлі нармальна, нарадзіўся хлопчык, і маладая мама прабыла ў гасцях яшчэ цэлы месяц, пакуль малы набраўся сілы і яго можна было везці ў вагоне да свае Оршы.

Не паспелі дзяўчаткі аддыхацца ад госці з дзіцем, як прыехала яшчэ адна, таксама з Оршы, ад цёткі Волькі, і таксама з дзіцем, але ўжо на сваіх ножках, на гады два, і папрасілася пажыць у іх па нейкай важнай прычыне, а якой — ніхто не ведаў.

Дазнаўшыся пра ўсё гэта, Рамейка горка ўсміхнуўся сам сабе: вось чаго ты, Волька, так крычала на свайго мужа, калі ён сказаў, што бацька павінен жыць з дзецьмі. Каб ён, Рамейка, тут застаўся, не было б табе тут прахаднога двара, дарагая швагерка.

...Аднойчы Рамейку спатрэбілася па рабоце адна кніжка, ён ведаў, дзе яна ляжыць, на якой паліцы, доўга не думаючы, у абед адправіўся на Усходнюю. Не званіў, бо падумаў, што дзяцей няма дома, усе на занятках. Але памыліўся: у кватэры аказалася Геня. Яна апраўдвалася, што праспала, учора позна сядзелі, круцілі прайгравальнік, спявалі і танцавалі, пілі піва...

Рамейку хацелася накрычаць на яе, але стрымаўся, сказаў толькі, што танцы — рэч карысная, але на ўсё трэба мера і свой час, і калі яны і далей будуць працягваць у такім кірунку, то далёка зойдуць і дрэнна скончаць, з чым яна не магла не згадзіцца. Ён знайшоў патрэбную кніжку, якая стаяла на верхняй паліцы трэцяе секцыі, і заўважыў, што побач, у другой секцыі, дзе ўверсе стаяла рэпрадукцыя карціны «Апошні дзень Пампеі», нешта як бы няма апоры, і рэпрадукцыя прагнулася ўсярэдзіну. Ён пасунуў табурэтку, стаў і праверыў: сапраўды, там была пустата, кніжак дваццаць, а то і болей, прапалі невядома калі і куды. Ва ўсякім разе, гэта адбылося нядаўна, так палічыў Рамейка. Цікава, чыя гэта псота? Хутчэй за ўсё, што не студэнтак. Можа, гэтая, што з дзіцем? Недзе яна ўвесь час прападае, нейкія ў яе падазроныя справы...

Геня была здзіўлена таксама, сказала, што першы раз бачыць. Рамейка зрабіў ёй вымову, што ў кватэры беспарадак: ложкі не засланыя, параскідана вопратка, падлога засмечана, на пісьмовых сталах кавардак, на кухні таксама. У канцы сказаў: «Аказваецца, волю вам даваць яшчэ рана».

Ехаў на працу з невясёлымі думкамі. Нешта трэба рабіць, але што? Сварыцца, часцей правяраць? Гэта так, але пойдзеш, а яны за сваё... Трэба будзіць у іх душах сумленне, інакш недалёка да бяды. Каб яны бралі на сябе адказнасць за будучае: што з іх вырасце, хто з іх выйдзе, што яны будуць вартыя і як іх ацэніць грамадства?

Неяк казённа выходзіла, але сэнс ясны: чалавек — аснова, на якой трымаецца ўсё жывое на зямлі, значыць, ён павінен быць моцны і разумны, homo sapiens, інакш — не пазбегнуць катастрофы. Дзеці — наша будучыня, і дрэнна, калі яна ўцякае з нашых рук. А яшчэ лепш сказаў адзін дасціпнік: дзеці — кветкі жыцця, але кепска, як яны распускаюцца. I смехам, і жартам, а сур’ёзна...

Такімі думкамі ён жыў некалькі дзён, пакуль нешта новае не наплывала, не адсоўвала далей, а потым вяртаўся зноў. Часам яны гаварылі пра гэта з Ларысаю, і паступова ў іх складваўся план: кватэру, у якой цяпер жывуць яго дочкі, трэба размяняць, даць ім два пакоі, а сабе ўзяць пакой — ды абмяняць яго з гэтаю вось жанчынаю, што стала іх суседкаю, Антанінаю Пятроўнай, цяпер ужо пенсіянеркаю, а да пенсіі — настаўніцай рускай мовы. Паступова яны больш і больш збліжаліся, яна была, як усе настаўнікі, камунікабельнаю, любіла пагаварыць, абмеркаваць якую падзею, разбіралася ў палітыцы, чытала газеты, глядзела тэлевізар.

Адным словам, яны хутка паразумеліся і сталі добрымі суседзямі. А ўжо калі далей, то высветлілася, што яе бацька быў рэпрэсіраваны, а маці адна гадавала іх, траіх дачок, і іх маладое жыццё было беднае і цяжкае, аднак яны, усе тры сястры, вывучыліся і выйшлі ў людзі. I што здзіўляла: яна, Антаніна Пятроўна, неяк надта спакойна гаварыла пра тое, што яе бацька загінуў недзе ў сталінскім лагеры ў далёкай Сібіры, і ні разу з яе вуснаў яны не пачулі слова, каб яна асуджала той час і тую бесчалавечную сістэму. Можна было падумаць, што яна баялася гаварыць такое, помнячы той страх, які вісеў над ёю гадамі. А з другога боку, дакуль баяцца гаварыць праўду, калі яе ўжо гавораць усе? А мо яна проста не хацела пускаць у сваю душу чужых людзей: гэта маё, і, як я хачу, так і буду ім карыстацца. Мая вось такая думка, а якая — вам не скажу...

I вось Антаніна Пятроўна ўключылася ў кампанію па абмене-размене.

Паколькі часу ў яе было больш, чым у Рамейкі і Ларысы, яна даволі хутка падабрала каманду зацікаўленых асобаў, якія могуць дабіцца патрэбных для сябе выгодаў.

Паскорыў працэс яшчэ адзін выпадак на Усходняй: дзяўчаты з іх кватэры на дзевятым паверсе залілі вадою кватэру на восьмым, і нават на сёмым. Тут іх віна была адноснай, бо ў той вечар адключылі ваду, ці проста яна не дайшла да дзевятага паверха. Кран на кухні застаўся адкрыты, ваду падалі недзе ноччу — і здарыўся цэлы патоп, а маладыя спалі моцна і нічога не пачулі...

Рамейка дамовіўся з пацярпелымі суседзямі, заплаціў за рамонт, а з сёмага паверха ў яго грошай нават не ўзялі, сляды там аказаліся нязначныя.

Відаць, гэта і было тою кропляю, якая перапоўніла чашу Рамейкавага цярпення. Ён аб’явіў студэнткам з правінцыі, каб яны, як скончаць сесію, шукалі сабе месца ў інтэрнаце ці дзе, а ён вернецца да дзяцей, бо бачыць, што так далей жыць нельга.

Студэнткі не пратэставалі і не прасіліся застацца, яны, відаць, і самі разумелі, што іхняе прыстанішча надта перагружана, да таго ж стала неспакойным і нават небяспечным. I свае дочкі згадзіліся з яго планам, бо за год такога, як у цыганскім табары, жыцця, яны сталі да сябе не падобныя: тут ужо можна было звіхнуцца, дайсці да чорцікаў.

Далей усё разыгралася як па нотах. За лета, калі госці ачысцілі кватэру на Усходняй, пачаўся размен. Рамейка атрымаў пакой ад Антаніны Пятроўны, яна атрымала аднапакаёуку ад нейкага там чалавека, дочкі займалі двухпакаёўку-хрушчоўку зусім недалёка ад таго месца, дзе жылі, на трэцім паверсе ў блочным доме, з вокнамі на ўсход. Іхняя трохпакаёўка перайшла да маладой сям’і, якая брала яшчэ матку і бацьку з нейкай там аднапакаёўкі.

Пераезд заняў не так шмат часу, як каштаваў нерваў. Што ўзяць, а што аддаць, Рамейка ўжо вырашыў: пісьмовы стол, дзве кніжныя шафы-этажэркі, дыван на сценку, кніжак, хоць і дзецям пакіне нямала — поўную шафу. Халадзільнік, кухонны гарнітур, швейную машынку, канапу, ложак забіраюць сабе дзеці. Так што яны не павінны крыўдаваць на бацьку, на мачыху таксама.

Пераезд — працэс па-свойму цікавы, хоць і турботны: на свае вочы бачыш, як усталёўваецца новае жытло, новае жыццё. Увачавідкі з твае душы спадае вялізны груз, развязваюцца вузлы, якія здаваліся вунь як цесна завязаныя і моцна заблытаныя.

Антаніна Пятроўна рассталася з імі, як з добрымі прыяцелямі. Рамейка і Ларыса ўрачыста вярнулі сыну Віталю яго страчаны пакой. У іх сям’і аб’явіліся два халасцякі — адзін бывалы, другі малады. У Рамейкі былі, можна сказаць, дзве дачкі на выданні.

Пройдзе некалькі гадоў — і адны пажэняцца, другія выйдуць замуж. Жыццё, як імклівая рака, не спыняецца. Яно дае новыя і новыя сюжэты. Ды яшчэ якія...

1981—82, 2006 гг.

"Полымя", 2007, №№ 4-7