Склаўшы спіс патрэбных прадуктаў, Рамейка задумаўся: тых грошай, што пазычыў у Марыны, надоўга не хопіць. Трэба будзе неяк выкручвацца, а вось як? Хоць верць-круць, хоць круць-верць, ці жыццё, ці смерць... Давядзецца ўводзіць строгі рэжым эканоміі, які так абрыднуў-агоркнуў — толькі і ведаў, што эканоміў. А працавалі два чалавекі з вышэйшаю адукацыяй — і не маглі як след гадаваць двое дзяцей, усё чагосьці не хапала. Дзіва, што хабарніцтва ў нашай дзяржаве! Бо, як не падмажаш, дык не паедзеш. А падмазка — гэта якраз тое, чаго не хапае чалавеку да зарплаты, каб неяк пражыць больш-менш нармальна. Бо адна зарплата — гэта пражытачны мінімум, каб ты не памёр з голаду і заўтра прыйшоў на працу.

Але што твае скаргі, каму яны патрэбны, хто іх пачуе? Больш працуй — больш будзеш мець. Як той адзін кіраўнік казаў: каб добра жыць, трэба дзіка працаваць. Ну проста лепш не скажаш: тут відна ўся сістэма з яе дзікасцю.

Прыйшоўшы з працы, Рамейка ўзяў вялікую гаспадарчую сумку карычневага колеру і адправіўся па магазінах, бо добра ведаў, што ў адным не купіш усяго, што трэба. Зайшоў у адзін — чэргі да касы вялікія, тут самаабслугоўванне, яно яшчэ не паспела ўкараніцца, людзі да яго не прывыклі, але гэта лепш, чым стаяць перад прадаўцом і гаварыць: «Дай гэта, дай тое». Цяпер кожны набірае ў карзіну ўсё, што яму трэба, і потым аплачвае ля касы. Працэдура хоць і непрыемная, бо цягнецца марудна, аднак жа выходзіць хутчэй, чым заказваць у прадаўца. Трэба ўрэшце больш адкрываць касаў. Сёння ўсе, хто перад ім стаяў, мелі наладаваныя карзіны, бралі больш, чым звычайна бярэ чалавек на вячэру ці заўтра на сняданне. Выходзіць, што католікаў у нас не так і мала, хоць па знешнасці не скажаш, якому Богу ён моліцца — каталіцкаму ці праваслаўнаму, хоць Бог адзін, а вось жа падзяліліся...

Звычайна ля касы пачынаюцца спрэчкі — нехта некаму не дагадзіў, той прэцца без чаргі, ён інвалід ці заслужаны чалавек — і пайшло-паехала, а час ідзе, і нервы напружваюцца, як струны, гатовыя лопнуць.

За адзін раз Рамейка не купіў мо і паловы таго, што хацеў, давялося разгрузіцца і пайсці яшчэ, зазірнуць у іншыя крамы, каб увесь свой спіс рэалізаваць да апошняга прадмета. Прызнацца, даўно ён так не шчыраваў і сам здзіўляўся, што яму гэта нават цікава, — і стаяць у калейцы і разглядаць людзей, такіх розных-розных — па ўзросце, па вопратцы, па полу; ён прыглядаўся да іх твараў, вызначаў для сябе іх узрост, якой яны нацыянальнасці, вывучаў ці, лепш сказаць, хацеў вызначыць іх светапогляд па тых рэпліках, якімі яны перакідваліся з суседзямі.

Гаварылі пераважна па-расейску, але далёка да той нормы, якая патрэбна, каб цябе палічылі расейцам, бо тут большасць была беларуская, яшчэ нават вясковая, яшчэ не звычная да гарадскога ладу жыцця, не толькі да «гарадское» мовы. I ў душы Рамейка спачуваў тым, хто гаворыць не на чыстай расейскай мове, а хутчэй на трасянцы, перамешваючы словы, блытаючы склоны, парушаючы канчаткі, не там ставячы націскі ў словах. Мо ўсе яны, тыя, што сёння таўкліся тут, як камары на пагоду, апынуліся не па добрай волі, а вымушаны былі пакінуць абжыты куток і паехалі шукаць шчасце ў вялікі горад, каб мець надзейную працу і атрымаць кожны месяц цвёрдую плату, а не пустыя працадні ў калгасе. I для яго больш чужымі здаваліся тыя, што былі надта модна апранутыя: у паліто з каракулевымі каўнярамі, у пыжыкавых шапках, з рукамі, упрыгожанымі дарагімі пярсцёнкамі, ад іх зыходзіў заморскі водар парфумы. Рамейка заставаўся вясковым чалавекам, якім і быў дагэтуль, пакуль не скончыў вучобы і не застаўся на гарадской працы. Фактычна, ён памяняў толькі вопратку, а душа засталася тая, з якою нарадзіўся і вырас: ад плуга і касы, ад працы з цямна да цямна, ад водару спелага збожжа і саду, ад брэху вясковых сабак і мычання кароў, што ідуць з пашы. I такіх тут, у гэтым разварушаным мурашніку, была большасць...

За другім разам Рамейка амаль скончыў свой доўгі спіс, заставалася яшчэ сёе-тое: не купіў піва, бо яго трэба ўзяць пляшак тры, яшчэ — безалкагольных напояў, пляшку алею, мо яшчэ кілаграмаў колькі бульбы — і будзе досыць. Ну, мо яшчэ трапіцца што экзатычнае, каб здзівіць Ларысу. Яна павінна ўзрадавацца, што яе Рамейка пастараўся папоўніць сямейныя запасы-прыпасы, што на святы яны забяспечаны.

У чарзе, пасоўваючыся павольна да касы, Рамейка ўжо думаў пра тое, як яны правядуць святы, як потым будуць сустракаць Новы год. Гэта будзе іх першы сумесны Новы год, яны павінны сустрэць яго дружна і радасна, каб запомніўся назаўсёды і стаў прыкладам, як трэба цаніць і шанаваць сяброўства, дружбу і каханне... Што і казаць, яго першая жонка была такая, як і ён сам, яны раслі ў аднолькавым асяроддзі, хадзілі босыя ў школу, пасвілі кароў, рабілі ўсю сялянскую працу. Нават думалі падобнымі катэгорыямі, таму разумелі адно аднаго з паўслова...

А Ларыса расла ў іншым асяроддзі, яна дачка настаўнікаў, якія мелі багатых бацькоў, і таму не ведала, што такое нястача да самай вайны, калі беднасць і страх адчулі амаль усе, хто трапіў пад цяжкі ваенны каток. Другая палова яе жыцця аказалася цяжэйшая, горшая, яна хацела вучыцца, але, выйшаўшы замуж, павінна была кінуць вучобу і гадаваць сыноў. Пасля развод з мужам, медыцынскае вучылішча — і праца, і сыны... А потым драма са старэйшым — адмарожаныя рукі... Усё гэта адбілася на яе здароўі, на характары.

Таму Рамейка разумеў, што ключык да сэрца Ларысы падабраць няпроста, вельмі лёгка можна памыліцца — павярнуць не ў той бок. Яшчэ трэба ўлічыць, што ў сям’і яна замяняла сынам і бацьку, на ёй адной ляжала адказнасць за іх выхаванне, і яна ўжывала дзе ласку, дзе злосць, а мо нават і сілу, каб сыны раслі паслухмянымі, працавітымі, сумленнымі, каб не кідаліся ў цянёты распусты, каб абыходзілі нялюдскія кампаніі, не сябравалі абы з кім, а ўмелі выбіраць такіх, якія не пойдуць рабіць нешта дрэннае, але і спыняць тых, хто спакушае іншых. Яна выхоўвала, рабіла з іх сумленных, шчырых людзей, здольных быць апораю грамадства.

Рамейка адчуваў, што Ларыса не адразу перадасць яму ўсе тыя правы і абавязкі, якія за ёй лічыліся, калі была ў сям’і і маткаю і бацькам адначасова. На гэта патрэбен час, пакуль зразумее, што абавязкі бацькі ў сям’і можа перадаць Рамейку, што хопіць ёй і сваіх, жаночых.

Якраз тое, чаго асцерагаўся Рамейка, хутка пацвердзілася. Ларыса прыйшла з працы недзе ў гадзін дзевяць вечара, стомленая, нечым як знерваваная, зусім не ўзрадавалася ад усіх закупаў, а зрабіла выгляд, што дарэмна ён стараўся, навошта ўсё гэта трэба было пачынаць?

Цікава тое, што сучка Магда не кінулася да гаспадыні, нават не ўстала са свайго лежака, як рабіла заўсёды, няйначай адчувала гаспадынін настрой яшчэ з парога.

На кухні Ларыса села на табурэтку, а Рамейка стаяў ля халадзільніка, расчыніўшы насцеж дзверы, і расказваў, што купіў. Яна перабіла яго, махнуўшы рукою:

— Ну хоць бы параіўся, хоць бы слова сказаў...

— Ты пра што? — зрабіў выгляд, што не зразумеў, Рамейка.

— Ты як маленькі, яшчэ і не разумееш. Хоць бы спытаўся...

— Калі, як? Па тэлефоне? Мо ты там занятая, а я буду пытацца, што купіць да святаў? Смешна... — ужо заводзіўся Рамейка, а гэтым заводзіў і Ларысу, якая тут жа выдала:

— Табе смешна, а мне нічуць. Гэтулькі грошай патраціў, а навошта? Зачыні халадзільнік, што ты мне паказваеш?

— Я ж не сабе купляў, а нам усім... А святаў шмат — тваіх і маіх.

— Я і забылася, што ў нас розныя святы. Вось што! Дык ты будзеш святкаваць праваслаўныя?

— Чаму? Я буду святкаваць разам з табою каталіцкія, а потым ты са мною праваслаўныя. Хіба так не робяць? — тлумачыў Рамейка. — У нас жа поўна такіх сем’яў, дзе жонка каталічка, а муж праваслаўны, і наадварот. I ніякіх праблемаў няма. Думаю, што і ў нас так будзе.

— Дык ты накупіў гэтулькі ўсяго спецыяльна? — нібы толькі цяпер дайшло да Ларысы, чаму ён так стараўся.

— Спецыяльна для нас усіх, на ўсю сям’ю, — пацвердзіў Рамейка.

— Нешта я не прывыкла так раскідацца, у мяне не такі вялікі кашалёк... Дарэчы, адкуль ты ўзяў столькі грошай? Вам далі зарплату?

— Не далі, але абяцаюць. А я... пазычыў у аднаго чалавека, — не захацеў прызнавацца Рамейка, у каго ён перахапіў грошай.

— Я цярпець не магу пазычаць, каб ты ведаў. Трэба вучыцца жыць на свае, а не на чужыя. Ведаеш, як стары яўрэй казаў маладому? Пазычаеш чужыя і на кароткі час, а аддаеш — свае і назаўсёды. Ёсць розніца? Яшчэ якая. Запомні.

— А я пазычаў, і не раз. I ў мяне пазычалі. Што тут такога? Не ўсе людзі аднолькава жывуць. I ў нас ёсць бедныя і багатыя, хоць мы крычым, што ў нас усе роўныя, — перахапіў ініцыятыву Рамейка.

— Ну, калі ты і далей так будзеш, то мы не перастанем сварыцца, — сказала суха Ларыса і ўстала з табурэткі. — Ідзі ў наш пакой, трохі астынь, а то ўвесь гарыш, а я тут пагляджу, чаго ты накупляў. Мо яшчэ пахвалю цябе...

Рамейка нехаця пайшоў у іхні пакой, сеў за столік. Было над чым задумацца. Хто ён у гэтай хаце? Прышлы, госць? Чаму ён павінен пытацца, што купляць у краме, тым больш — на святы? На святы закупляюць як мага больш — потым хоць не трэба бегчы ў магазін па кожную дробязь, усё ёсць. Спакой забяспечаны! А тут... Але мо гэта ў яе пад настрой, часова? Як часова і ў яго, што ён надта разагнаўся з закупамі? Былая жонка якраз папракала, што ў яго заўсёды пусты халадзільнік, і каб не яна, дык не было б чым і зуба працерабіць. А тут ён проста хацеў дагадзіць новай гаспадыні, паказаць, які ён рухавы. Ды, відаць, перастараўся, трэба даваць задні ход.

На кухні пачуліся галасы, няйначай, вярнуўся з працы Змітрок. Заскавытала ад радасці Магда, яна чакала яго заўсёды, каб выйсці на пагулянку. Вось бразнулі дзверы, Змітрок вывеў сабаку.

Рамейка не вытрымаў, пайшоў на кухню. Ларыса ўжо як быццам супакоілася, рыхтавала вячэру, кухонны стол быў засланы белым настольнікам, расстаўлены талеркі, сподкі, не хапала толькі хлеба.

— Добра, што ты прыйшоў, — сказала лагодна Ларыса, — нарэж хлеба, але не такімі тоўстымі лустамі, як ты любіш.

— Калі ласка, я ўмею і тонкімі, — весела адгукнуўся Рамейка. — Як гаспадыня скажа.

— Аднак ты дыпламат... Я тут паглядзела нашы прыпасы. На тыдні два, як мінімум, мы забяспечаны. Ты зняў клопат з маіх плячэй... Даруй, што я была з табою надта строгая. Сёння ў мяне настрой сапсаваны, на рабоце пасварылася з санітаркаю...

— Я адразу заўважыў, а яшчэ лепш — Магда. Яна нават не скранулася з месца, як ты зайшла, а так яна цябе заўсёды вітае з радасцю.

— Праўда? — здзівілася Ларыса. — Я нават не паглядзела ў той бок. О, гэта барометр! Яна мне плакаць не давала, як мне цяжка рабілася, калі Віталік вярнуўся... Я плачу, а яна вые, скавыча, кідаецца да мяне, нібы просіць, каб я перастала. I я часам слухала яе, мне лягчэй станавілася...

— Вось бачыш, які ў цябе прыяцель у хаце. I абароніць, і супакоіць... І я яшчэ напрошваюся ў абаронцы! Мо дазволіш?

— Ну, як вы аб’яднаецеся, дык абарона будзе надзейная, згаджаюся, — з усмешкаю сказала Ларыса. — А хто ёлку купіў?

— Наш Змітрок купляў, я яму толькі грошы даў.

— Харошая ялінка, нічога не скажаш. А колькі каштуе?

— Не ведаю, не пытаўся. Зараз вернецца Змітрок, то скажа.

— Няважна, гэта я так... Звычка ўсё правяраць, не давяраць.

— А трэба давяраць, але правяраць. А ў цябе — наадварот.

— Ну, я жыла адна, сама сабе начальнік. Хто мяне правяраў? Дзеці не ў лік...

— А вось як я стану цябе правяраць, што ты на гэта запяеш?

— Хутчэй наадварот, я цябе буду, даражэнькі мой. А то дай табе волю... Як вось сёння... Але не трэба, хопіць і таго, што нагаварылі...

Вярнуўся Змітрок з Магдаю, сучка адразу кінулася на кухню, весела завіляла сваім надта ўкарочаным хвастом, тыцнулася пысай у падол гаспадыні, відаць, радая, што тая стала такою, як трэба, як заўсёды, прамармытала-прапішчала, нібы нешта хацела сказаць, а мо нават папрасіць, бо на стале ўжо было раскладзена ўсяго смачнага і вельмі пахкага для чуйнага носа, якім яна паводзіла ва ўсе бакі.

— Дай шкурку ад кілбасы, хай паласуецца, — сказала Ларыса Рамейку. — Хоць гэта ёй як слану камар.

Рамейка ўзяў са сподачка шкуркі, але даваў іх з рукі. Яна не хапала, як галодны сабака, а брала далікатна, асцярожна, каб не параніць рукі гаспадара.

— Малайчына, Магда, малайчына, — пахваліў яе Рамейка і пагладзіў па карку. — Пачакай трохі, яшчэ нешта атрымаеш...

Змітрок памыў рукі, зайшоў на кухню і сказаў:

— Мо вам што памагчы? — І глянуў на матку, на айчыма.

— Нічога не трэба, ты ўжо там прыбірай нашу ёлачку, вельмі ж харошая табе трапілася, — сказала маці сыну.

Рамейка зашапацеў папяровым мяшэчкам, аддаў Змітраку.

— Вось цукеркі, спецыяльна для ёлкі, развешвай. Можаш і сам пакаштаваць, — сказаў хлопцу, і той неяк сарамліва ўсміхнуўся.

— I гэта ўсе цукеркі? — спыталася Ларыса.

— Чаму ўсе? Вось яшчэ адзін пакет. Тут усякія-розныя, і лепшыя, і горшыя. Ведаеш, як купляў? Ззаду напіраюць, крычаць: што ты там валаводзішся? Ты не на рынку! Часу і так мала, а ён перабірае-выбірае! А самі потым тое ж самае робяць. Але ім можна, а мне — не...

— Ах, як ты, бедны, напакутаваўся, — жартам паспачувала Ларыса. — Будзеш мець ад мяне спецыяльную падзяку.

— О, рады старацца, — так жа жартоўна адказаў Рамейка і абняў Ларысу за талію, моцна прыціснуў да сябе.

— Ой, што ты робіш? У мяне яшчэ клопату гэтулькі, а ён са сваімі сантыментамі. Пусці, а то сыну паскарджуся, — вызваляючыся, са смехам гаварыла Ларыса. — Бярыся за што-небудзь, дапамагай, а не...

Яна недагаварыла, пачала парадкаваць на стале, даводзячы ўсё да аднаго, ёй патрэбнага ладу.

— Ведаеш, хацела спячы які-небудзь пірог ці што лепшае, але раз ты купіў і пірог, дык ужо не буду, — сказала прымірэнча Ларыса. — Дарэмна я на цябе нашумела спачатку. А як паглядзела, дык ты накупіў якраз таго, што трэба. I мо нават нічога лішняга, калі не лічыць гарэлкі. Але хай будзе, раптам які госць у хату...

— Вось бачыш, — акрыяў Рамейка ад яе пахвалы. — Хоць я таксама сыходжу з прынцыпу, што лепш недадаць, чым перадаць, лепш недаесці, чым пераесці...