Віталь у гэты час дастаў з вісячай шафкі дзве чыстыя шклянкі і паставіў на стол.

— Ну, дзякую, — сказаў на гэта Рамейка і стаў наліваць піва, якое добра пенілася — як свежае. — Піва — карысны прадукт, каларыйны і багаты вітамінамі. Але да яго можна хутка прывыкнуць. Так ці не?

— Прывыкнуць можна, толькі дай сабе волю, — па-філасофску зазначыў Віталь, дастаючы з халадзільніка кілбасу, кетчуп, масла і кефір. — А вось адвыкнуць не кожны можа. Як мой бацька. Моцная натура, з казакоў, а супраць зялёнага змея не ўстаяў... А як вы самі? — спытаўся проста, як у свайго чалавека.

— Я так: як даюць, дык п’ю, а як няма — цярплю, — адказаў з усмешкаю Рамейка. — Галоўнае, я так лічу, не пахмяляцца. Калі ты сёння моцна выпіў, а заўтра пахмяліўся, каб галава не трашчала, пойдзеш пад адкос: пахмяліўся, потом трохі паправіўся, потым яшчэ трохі... Пачалася віцца вяровачка, а канец ёй вядомы... А я так: дапусцім, сёння перабраў меру, заўтра галава баліць... Што рабіць? А няхай баліць, ты гэта заслужыў, цярпі, пакутуй за сваю дурноту. Дзень-два пахварэеш — і ты ўжо ў норме.

— Дзень-два гэта шмат. Цяпер няма часу на такія маштабы. Трэба, каб заўтра галава працавала як хранометр, — не згадзіўся Віталь. — Пахмяліўся, і ты ўжо ў норме.

— Гэта не норма. Гэта дарога туды, уніз. Як мой дырэктар Ладыжын любіў казаць: спорт — сіла, спірт — магіла. Або, як кажа наша прымаўка: мяне бацька не за тое біў, што я піў, а за тое, што пахмяляўся.

— А што, вельмі правільныя пастулаты. Каб мой бацька імі карыстаўся, ён яшчэ жыў бы... А так — ужо даўно там...

— Адсюль мараль: піць можна, пахмяляцца — катэгарычна забаронена. Ці, як казаў вялікі доктар Гіпакрат, алкаголь у малых дозах — гэта лекі, у вялікіх — яд, атрута.

Віталь слухаў, усміхаўся, потым сказаў:

— Я бачу, што вы ў гэтым пытанні моцна падкуты.

— Жыццё мучыць, жыццё вучыць. Мне хутка пяцьдзесят, трэба сёе-тое мець у галаве. Інакш — навошта жыў?

Вячэра ішла сваім парадкам, яны скончылі алкагольную тэму, узяліся за нацыянальную, і Віталь здзівіў Рамейку сваёю ацэнкаю нашай гісторыі. Ён даказваў, што мы носім чужое найменне, навязанае нам Кацярынаю ІІ.

— Ніякія мы не бела-русы, мы не русы, мы ліцьвіны, якімі былі пяцьсот гадоў і болей. Нас знарок перахрысцілі беларусамі, каб казаць, што мы сваякі расейцаў, што нас трэба спачатку вызваляць ад ляхаў-палякаў, а потым далучыць да Расіі, таму што мы адзін народ, толькі мы «северозападные» расіяне, гаворым на сваім дыялекце, які заснаваны на расейскай мове. I што мы не павінны і думаць аб нейкай аўтахтоннасці, тым больш — незалежнасці. Мы павінны зліцца з Расіяй, бо ў нас агульныя карані... Карані мо і агульныя, але мы асобнае дрэва ў славянскім лесе, як тыя палякі, украінцы, чэхі, сербы і іншыя славянскія народы. Як вы на гэта гледзіце?

— Я магу вас падтрымаць па ўсіх вашых пазіцыях. Але... Заўсёды ёсць «але», якія перакрэсліваюць усе самыя моцныя і лагічныя высновы. Скажыце, хто сёння там, наверсе, падтрымае такую пазіцыю? Нават больш — хто яе зразумее? Ды ніхто! Аб’явяць вас крамольнікам, а то яшчэ і горш. I на тым усё скончыцца, а вас возьмуць на заметку: хто такі, адкуль, што яму трэба?

— Па-мойму, вы згушчаеце фарбы, — не згадзіўся Віталь. — Мяне шмат хто падтрымае, толькі патрэбна рэклама: каб людзі ведалі, што да чаго. Тут жа ўсё проста, як на далоні, дурню зразумела, а вы кажаце, што мяне не падтрымаюць наверсе. Там таксама ёсць разумныя людзі, патрыёты...

— Ёсць, я з вамі згодзен, але яны сядзяць і маўчаць, і робяць тое, што ім скажуць. Сваіх думак не выказваюць, а пераказваюць толькі чужыя, гэта значыць, афіцыйныя. А яны вам вядомыя, і іх ніхто мяняць не будзе з-за нейкага там дзівака, якім вы паўстанеце ў іхніх вачах, — адказаў Рамейка.

— Значыць, і ўсім нам трэба сядзець і маўчаць, чакаць пакуль саспее рэвалюцыйная сітуацыя? А вы ведаеце, што на гэты конт казаў Фідэль Кастра? Ён нават Леніна паправіў, сказаўшы, што не трэба чакаць рэвалюцыйнай сітуацыі, а трэба яе ствараць.

— А што, тут ён мае рацыю: чакаць можна доўга, пакуль яна там саспее, а вось ствараць, набліжаць — гэта тое, што трэба... Але не думайце, што тыя, супраць каго ствараецца рэвалюцыйная сітуацыя, будуць спаць у шапку... Яны разумеюць, чым гэта пахне. Таму зробяць усё, каб гэтую сітуацыю змяніць на сваю карысць, гэта значыць, ліквідаваць у зародку, на самым пачатку. I тады будзе зноў усё ціха і спакойна.

— Так, абы ціха — гэта лозунг не толькі нашага абывацеля, але і высокага чынавенства, таму яшчэ з большым імпэтам трэба сеяць новыя, а лепш сказаць, забытыя ідэі, каб яны хутчэй «авалодвалі масамі».

— Я бачу, што вы добра разбіраецеся ў марксізме, нібы нядаўна здавалі экзамен па гэтай дысцыпліне, — здзівіўся Рамейка такой дасведчанасці свайго пасынка.

— Вы адгадалі, менавіта я нядаўна здаваў марксізм за пяты курс геафака. А цяпер я «вольноопределяющийся», як раней казалі па-расейску. А як будзе па-беларуску? — спытаўся ў Рамейкі проста ў лоб.

— Хутчэй за ўсё як вольнаазначаны, ці вольнапісаны, а я сказаў бы лепш вольнапрыпісаны. Гэтае слова ўжо састарэла канчаткова. Дык кажаце, вольны дыплом? Шукай працу сам?

— Вось я і шукаю... цэлага паўгода, а воз ні з месца... Што рабіць далей — не ведаю. Жонка пагражае разводам, мала атрымліваю, толькі мізэрную пенсію за рукі... вось гэтыя...

Ён успляснуў сваімі ўкарочанымі амаль на ўсе пальцы далонямі, і гук быў зусім не такі, як бывае, калі пляскаеш у здаровыя далоні: нейкі сухі, кароткі, глухі.

Рамейку ад гэтага стала ажно млосна, хоць сам Віталь ужо асвоіўся са сваёю бядою і глядзеў на яе спакойна.

— Як гэта здарылася? — міжвольна спытаўся Рамейка. Яму і раней карцела спытаць пра яго няшчасце, але неяк не выпадала.

— Гісторыя невясёлая... Я служыў на Таймыры, ля Дыксана, у ракетных войсках. Аднойчы, у моцную пургу, парвала правады, мы на ўсюдыходзе адправіліся шукаць парыў. Вадзіцель трапіўся нявопытны, вывеў машыну не туды, куды трэба, перакуліў у нейкі яр. Мы загрымелі, ледзь не разбіліся... А потым сталі патроху замярзаць... Нас знайшлі толькі днём, некаторыя ўжо звінелі ледзяным звонам. Мяне адкачалі, але кісці рук страціў, цэлы месяц адпадалі фалангі. Думаў, што не вытрымаю...

Ён яшчэ расказваў, як потым ехаў дадому з забінтаванымі рукамі, адзін, без правадніка, як не хацелася бачыць свету і вяртацца да маткі, бо ведаў, як яна цяжка будзе перажываць яго няшчасце... Як паступова прыходзіла ўпэўненасць, што жыццё не скончана, што яго чакае яшчэ шмат няпройдзеных дарог і новых даляглядаў...

Спаць клаліся позна, Рамейка не мог доўга заснуць. Чужыя аповеды моцна ўражвалі, ён потым іх доўга перабіраў у галаве, уяўляў пачутае, дамалёўваў сваёю фантазіяй, шукаў прычыны няшчасця. I прыходзіў да думкі, што ніколі не трэба лезці чорту ў зубы, не траціць развагі і кіравацца адным: чалавечае жыццё — найвышэйшая каштоўнасць.

24

Неяк вельмі нечакана наблізіўся Новы год. Звычайна Рамейка сустракаў яго больш-менш спакойна, галоўныя клопаты клаліся на жаночыя плечы, а яго абавязак быў «сілавы» — тое купіць, тое дастаць, тое прывезці ці прынесці. А на новым месцы Рамейка адчуваў сябе зусім па-іншаму. I мо таму, што ў яго новай сям’і было шмат мужчынаў, а калі добра палічыць, дык выходзіла тры на тры. Нявестка з малою паехала да бацькоў, туды на Новы год збіраецца паехаць і Віталь, яны застаюцца тут утраіх, але перавага за мужчынамі. Значыць, гэта яшчэ павялічвае яго адказнасць за падрыхтоўку да святаў. А ў чым тая падрыхтоўка была-значылася? Закупіць пэўны прадукт, каб з яго можна было згатаваць стравы да святочнага стала, сякія-такія падарункі, каб потым пакласці іх пад ялінку на Новы год, ну і галоўнае — самую ялінку. Але цяпер Рамейка ўжо не думаў пра ялінку, купіць яе і Змітрок, абы ў яго былі грошы. А грошы яму дасць новы бацька-айчым, і ўсё стане на месца.

Толькі тут ён даведаўся, што Ларыса — каталічка, і сыны яе таксама, хрышчаныя ў касцёле. Выходзіць, і ўсе Каляды трэба святкаваць па каталіцкім календары. А сам Рамейка праваслаўны, як трохі падрос, стаў атэістам-бязбожнікам, хоць маці была вельмі набожнаю і некалі вучыла малога Алеся ўсім праваслаўным малітвам, як «Ойча наш», «Верую» і іншыя, і перад сном і раніцаю ён гаварыў пацеры, часам нават стоячы на каленьках і склаўшы рукі далоняй да далоні...

Але піянерска-камсамольскі разгул у яго жыцці мінуўся, як і прыйшоў, у галаве ўсё станавілася на месца, і Рамейка непрыкметна адчуў у сваёй душы нейкае боства, якое пачало займаць там усё большае месца, а потым і выцесніла адтуль усю бязбожную лухту. Відаць, тое самае было і з яго Марынаю, якая таксама прайшла піянерска-камсамольскае ліхалецце, а потым вярнулася да таго, чаму яе вучылі матка і бацька, і ўжо сваіх дочак хрысціла ў царкве, хоць гэта і лічылася вунь якою крамолаю ў вачах начальства. За гэта маглі калі не звольніць з працы, дык даць вымову або нават панізіць у пасадзе.

А тут рэлігія і Бог былі ў пашане, святы святкавалі, Ларыса хадзіла ў касцёл, часам ездзіла нават у Вільню, у Вострую Браму, апетую Багдановічам у знакамітым вершы «Пагоня». Нават — казала яму потым — марыла, што Рамейка перахрысціцца на католіка, і не будзе, як у той прымаўцы: няма горшай халеры, як на адной падушцы дзве веры. Калі тое свята будзе, невядома, пра гэта Рамейка не надта думаў, былі больш важныя клопаты, але Новы год — на першым месцы. Нават не Новы год, а само Нараджэнне Хрыстова — 25 снежня, 1 студзеня — Новы год, свята Маці Боскай, 6 студзеня — Тры каралі: Каспар, Мельхіёр, Бальтазар. Тыя каралі, што ішлі прывітаць Пана, ішлі за зоркаю, якая іх вяла ў Віфлеем.

Рамейка акунуўся ва ўсё гэта, для яго новае, з галавою, проста стаў бачыць далей і разумець болей, чым дагэтуль. Адчуў сябе не толькі абноўленым, але і абмалоджаным, нейкім нават незнаёмым, якім сябе не ведаў дагэтуль. Усё тут было для яго новае, нязвыклае, да чаго павінен быў прывыкаць, адно прымаў адразу, нешта зусім не падабалася, але спадзяваўся, што з цягам часу ўсё адрэгулюецца і стане сваім.

Бо хіба думаў ён месяц назад, што так усё пакоціцца з гары ў яго жыцці, што апынецца ў зусім новым для сябе асяроддзі, паміж чужых і нават незнаёмых людзей, якія мо потым стануць яму блізкія. Сёння адна толькі Ларыса была тым чалавекам, які трымаў яго тут, саграваў душу і цела, не даваў упасці ў адчай з-за таго, што страціў нядаўна. Яна адна яго анёл-ахоўнік...

...У кватэры густа пахла ялінкаю, Змітрок ездзіў недзе на плошчу, дзе іх прадаюць, і купіў невялікую, мо на метр у вышыню, але купчастую лясную красуню, паставіў у сваім пакоі на спецыяльную падстаўку-трыногу і патрохі стаў вешаць на яе ўсякія цацкі, якія ляжалі запакаваныя ў скрынках і чакалі свайго часу.

Рамейка падумаў, што трэба купіць добрых цукерак, каб можна было павесіць на ялінку, каб і яны радавалі вока, а яшчэ будзілі апетыт. Трэба купіць чаго і пад ялінку. Хлопцу — цёплыя шкарпэткі ці пальчаткі, а мо нават шалік ці яшчэ што хлапечае. Нават якую цікавую кніжку або штук колькі кружэлак, бо ў іх ёсць прайгравальнік.

А вось што купіць Ларысе, дык і сам не ведаў. Неяк не было ў іх сям’і завядзёнкі закідваць падарункамі адно другога, бо тое, што трэба, куплялася на працягу года, а купляць што непатрэбнае — адна трата грошай, якіх не заўсёды хапае і на самае патрэбнае. Куплялася нешта такое недарагое, але патрэбнае сёння ці заўтра, а не так, каб яно потым валялася і пылілася.

Ларыса, наколькі разумеў Рамейка, была прыхільніцаю адзначаць святы шырока, захоўваць і працягваць традыцыі дзядоў і прадзедаў і не скупіцца на падарункі, на застолле: каб стол гнуўся ад усякіх страваў, купленых і сваёй работы, каб святочная вячэра засталася ў памяці надоўга, каб потым застаўся і нейкі ўспамін-падарунак, няхай і не такі ўжо каштоўны. А калі каштоўны — дык яшчэ лепш. Так што, Рамейка, рыхтуй грошыкі, пакажы, што ты беражлівы, але не скупы, бо скупых людзей звычайна не любяць, хоць і раскідухаў таксама. Трымайся залатое сярэдзіны!

Трэба пахадзіць па магазінах, хоць перад Новым годам у тым магазіне не прайсці, не размінуцца, як у мурашніку, дзе кожны цягне нейкае сваё паленца ці трэску. Купляюць усё, што трапляе пад руку, спяшаюцца, бо потым не будзе зусім. А Рамейка не любіў ажыятажу, калі недзе нешта прадавалі нават патрэбнае, але стаяла вялікая калейка, ён абыходзіў тое месца, яго проста адтуль выштурхоўвала. А тут давядзецца пацярпець, адужаць сваю боязь натоўпу.

Далей. З напояў трэба ўзяць пляшку горкай — на ўсякі выпадак, потым пляшку добрага віна, марачнага, пажадана крымскага, масандраўскага, яго любяць жанчыны, некалькі пляшак піва і ўсякіх безалкагольных напояў. Вось і ўсё... Але гэта калі на сваю сям’ю. А як хто надарыцца, зойдзе да Ларысы ў госці з яе старых сяброў, мо з працы? Усякае бывае! Значыць, усё трэба падвоіць, як мінімум. Да таго ж Каляды цягнуцца тры тыдні, тут і праваслаўныя на носе. Як кажуць, запас бяды не чыніць. Адлічы чырвонцаў пяць на ўсе дробныя і нядробныя расходы, а тады сядзі сабе спакойна.

Ну, з закускай прасцей: кілбаса двух гатункаў, цвёрдая і мяккая, мо сасіскі, селядзец, можа, і сала кавалак на аматара сялянскага складу, якім і сам Рамейка сябе лічыў, пару бляшанак шпротаў, трасковай печані, курачку ці качку, кавалак мясное свініны, каб падсмажыць на патэльні, пару дзесяткаў яек — вось, здаецца, і ўсё. На гэта пойдзе не менш грошай, як на напоі, май на ўвазе...

Яшчэ што? Трэба будзе купіць пірог, пару бабак з разынкамі, там якога марозіва і не забыць цукерак, шакаладак, ну там батонаў, хлеба. Набіраецца і тут. Добра, як дадуць зарплату перад Новым годам. А як не? Дык і Новы год будзе не новым...

Яшчэ нотабэна: схадзіць на Усходнюю, занесці што дзецям, мо нават і былой — ніяк не прывыкнуць да гэтага слоўца! — жонцы, бо яшчэ пакрыўдзіцца, скажа, што Ларыса не дае і гроша на былую сям’ю, усё сабе заграбае. Яна ўжо ведае, што Рамейка пайшоў у прымы, але шуму пакуль што не падымае, да Рамейкавага дырэктара яшчэ не прыходзіла, папераў ніякіх не пісала, апроч выканаўчага ліста на аліменты. А можа, нічога і не стане вычвараць, час пакажа. Калі, праўда, дазнаецца, што яму тут добра, то пастараецца сапсаваць хоць настрой...