Яе выдавецтва размяшчалася ў двухпавярховым невялікім будынку, за два прыпынкі аўтобусам ад іх Дому друку, і ён прыйшоў трохі са спазненнем, яна ўжо чакала. У тым жа знаёмым бардовым паліто, у лёгкай шэрай хустцы, завязанай так, што адкрывала ўвесь лоб і палову светлай галавы, у чорных туфлях-танкетках, з трыма сумкамі і сумачкамі ў руках, як большасць нашых жанчын.

Павіталіся, але твары ў абаіх былі халодныя і непрыветлівыя, нібы яны і не былі нядаўна мужам і жонкай, а вось толькі спаткаліся і пазнаёміліся — таму што трэба ісці ў адну дарогу. Рамейка нават падумаў: яны абое яшчэ не ведаюць, як сябе паводзіць, гэта іх першы сеанс, так сказаць, сустрэчы жонкі і беглага мужа, яшчэ няма ніякіх правілаў, ніякіх рамак — поўная імправізацыя.

— Як жа вам жывецца... без мяне? — першы спытаўся Рамейка.

Яна не спяшалася адказваць, думаў, што яна ўвогуле не стане з ім гаварыць, скажа толькі: «Ты прыйшоў, каб даведацца, як нам жывецца? Што табе да нашага жыцця? Трэба было думаць раней». Урэшце сказала:

— Не бядуй па нас, пражывём і без твае ласкі. — I больш нічога не дадала, не спыталася, што яму трэба.

— А я думаў... — Рамейка асекся і тут жа выдаў: — Я хацеў бы пазычыць у цябе грошай. Рублёў дзвесце... Потым аддам.

— Шмат хочаш... Прагуляўся, прапіўся, праб...ся? — спыталася з’едліва.

— Усё было так, як ты кажаш, — адказаў, каб не сказануць грубага на яе грубасць.

Яны ішлі і гаварылі адрывістымі фразамі. Ішлі па вуліцах, якімі хадзілі разам, хадзілі па адным. Па тых вуліцах, якія сталі ўжо як сваімі, і ты адчуваў сябе як дома, як каля свайго дома — утульна і спакойна.

Вось і іх высокі новы дом каля бульвара, апошні пад’езд. Яны ўзняліся на ліфце на дзевяты паверх.

— Адмыкай, — кажа яму Марына, і Рамейка сваім ключом адмыкае кватэру, упускае яе першую, заходзіць сам... Адчувае пах роднага жытла — такі свойскі, такі незабыўны. У кватэры ціха, дачкі не чуваць, мо сядзіць у якім пакоі, а мо заснула, прыйшоўшы са школы.

— Дзе Геня? — спытаўся знарок.

— Мо яшчэ няма са школы, часам позна прыходзіць, — адказала нехаця.

— А што ў студэнткі?

— Што? Вучыцца, здае сесію.

— А ведае, што мяне ўжо няма?

— Ведае... Менавіта — добра сказаў, што цябе ўжо няма... Цябе і не было. Ты быў невядома дзе, але не з намі...

— Ты перабольшваеш, як і раней. Я заўсёды быў з вамі. Душою і целам.

— Кажы, я так табе і паверу. — Марына распраналася, паклала на табурэтку свае сумкі, яго далей не запрашала. — Дык кажаш, дзвесце рублёў табе трэба? На прапой ці на бл..?

— На патрэбы, дарагая Марына, на расходы. З мяне ж вылічваюць аліменты, ты ведаеш. — У яго ў грудзях нядобра варухнулася сэрца, кроў прыліла да твару. Так і прасілася на язык што-небудзь рэзкае, крыўднае, каб яе ажно скаланула ад злосці, але стрымаўся: навошта скандал? А мо яна і хоча, каб вывесці яго з цярпення, а потым паклікаць сведак?

Яна зайшла ў іх спальню і вярнулася з грашыма ў руцэ, аддала яму, сказаўшы:

— Думала, нам прынясеш, ажно ён забірае апошняе.

— Апошняе? Здымі з кніжкі.

— Пра кніжку забудзь. Як яе і няма. Для цябе...

— Ведаеш, неяк не забываецца. Нават сніў нядаўна, — рашыў падражніць сваю нядаўнюю жонку.

— Галоднай куме хлеб наўме... Як знойдзеш сабе раскідуху, такую, як сам, дык будзеце голымі азадкамі свяціць.

Хацелася сказаць у адказ, што большай раскідухі, як яна, можа, і не знойдзецца, але навошта ўзнімаць вялікі шум?

— Ты хоць ужо не ламі сабе галавы, як я буду жыць без цябе. Не для гэтага ты мяне выставіла, каб потым шкадаваць, пару мне выбіраць, каб хаця не ўзяў раскідуху.

— Чым горш будзеш жыць, тым і мне будзе цяжэй — яшчэ табе пасабляць давядзецца. Вось чаго я баюся...

— Не гэтага ты баішся, а што я табе менш буду даваць на дзяцей, як стану менш зарабляць.

— Тут ты адгадаў, тут ты не памыліўся, яшчэ нешта кумекаеш, — падвяла яна вынік гутаркі. — То не забудзься паліто ўзяць, зіма на носе. Мо і шапку цёплую забяры, тут яна лішняя.

— Ай, дзякую, якая ты спагадлівая стала, — пахваліў яе Рамейка. — Мо ўжо злосць адлягла?

— Яшчэ не, пачакай трохі, — адказала адрывіста, але без ранейшай злосці, як з прыхаваным шкадаваннем.

Ён забраў у шафе паліто, спытаўся, ці былі яму лісты. Яна ў адказ падала стос газетаў за апошні час, ён пераглядзеў іх, забраў ЛіМ, маскоўскую Літгазету, астатнія пакінуў. Затым скінуў плашч, апрануў паліто, а плашч скруціў у трубачу і паклаў у партфель, туды ж запіхнуў і шапку-вушанку рыжаватага колеру, пад андатру.

Раптам дзверы з лесвіцы ціха рыпнулі, адчыніліся — і зайшла Геня ў лёгкім плашчыку цёмнага колеру травы, з напакаванаю сумкаю ў руцэ, зайшла і спынілася, не ведаючы, што рабіць далей. Здаецца, што яна нават падрасла...

— Ты вярнуўся? — спыталася неяк ціха, няўпэўнена.

— Зайшоў у госці, — адказаў Рамейка, аглядаючы дачку з ног да галавы. — Даўно вас не бачыў. — Сэрцу яго раптам стала цесна ў грудзях.

Марына, якая стаяла тут жа, гатовая зачыніць за ім дзверы, загаварыла рэзка, з прыціскам:

— Дарагі, жаданы госць! Даўно нас не бачыў! I мы яго! Пасаромеўся б!

— Ну чаго ты, мама? Навошта крычаць? Не забывайся пра сваё сэрца.

— Праўда, дачушка, праўда. Не буду... Але і не стрымацца...

Узнікла няёмкая паўза, і Рамейка падаўся да дзвярэй, размінуўшыся з дачкою, якая са спагадай глянула на яго, і сказаў на развітанне:

— Бывайце здаровы... Не забывайце, што мы не чужыя. I я буду да вас заходзіць.

Ён выйшаў, зачыніў за сабою дзверы, пастаяў, прыслухаўся. У кватэры загаварылі, але спакойна, мірна, і ён супакоіўся, стаў спускацца па сходках, без усякага ліфта.

Было адчуванне палёгкі: пагаварыў, хоць і не вельмі прыемныя рэчы пачуў пра сябе, але ўсё ж не было ніякай істэрыкі, лаянкі, якой ён не любіў і не пераносіў спакойна, а сам пачынаў гарачыцца, мог нагаварыць непатрэбнага. Дзіўна, што Марына нават не пацікавілася, дзе ён атабарыўся. Па гэтым можна меркаваць, што яна яшчэ не ведае пра свайго Рамейку нічога пэўнага, інакш тон размовы быў бы зусім іншы, «цёплых» слоў было б сказана шмат больш, чым паўгадзіны назад. Добра, што ўдалося пабачыць дачку, якая нават заступілася за яго перад маткаю, падаўшы гэта як клопат пра яе здароўе, і Марына прыняла словы дачкі даволі памяркоўна для свае натуры.

А яшчэ ў душы ён пасмяяўся над сабою, што пазычыў грошы ў свае былое жонкі, бо ў самога не аказалася ніякага запасу, бо не падумаў, што нешта падобнае з ім можа здарыцца. Тое ж самае і з ашчаднаю кніжкаю: трэба было класці грошы не на яе імя, а на сваё ці, у крайнім выпадку, падзяліць на дваіх. Не трэба класці яйкі ў адну карзіну, — кажа народная мудрасць. Але ж узняўся б вунь які вэрхал: як можна дзяліць, як можна не верыць, як увогуле можна падумаць пра нейкі перадзел? Хто ты пасля гэтага? Вораг сваім дзецям, сваей жонцы! Дык навошта такі бацька, такі муж? Тут усё вядзе да аднаго... Успомніў сваю падпіску на газеты, крыва ўсміхнуўся: ламаў галаву, гадаў, хто выбудзе з сям’і, пра сябе мала думаў чамусьці. А вось жа як выйшла нечакана-негадана: лёс выпаў яму...

Зноў ішоў па той дарозе, што і раней, а сёння адчуванні яго былі зусім іншыя, нібы ішоў не ён, а зусім іншы чалавек: думкі і пачуцці памяняліся, а вось каб перадаць іх, занатаваць на паперы, у яго не хапіла б майстэрства, бо тое нешта, што адчуваў у сабе, заставалася няўлоўным, тонкім, як гук, які яшчэ нядаўна гучаў, а ў наступны момант ужо растаў, растварыўся і прапаў, зліўшыся з рознымі гукамі, што звінелі, шумелі, гулі навокал — ад крокаў людзей, іх галасоў, шуму машын, ад ледзь улоўнай для вуха музыкі гарадскога жыцця, дзе галасы прыроды заглушаюцца штучнымі гукамі чалавечай дзейнасці. Дзіўнае, дзіўнае адчуванне — мо яго можна было б перадаць толькі гукамі музыкі, а словамі — ні за што... Хоць мо хто іншы змог бы ўлавіць і зафіксаваць тое жыццё ў гуках і фарбах, што для яго было за мяжою магчымасці, і ён мог толькі пашкадаваць, што гэтая таямніца для яго закрыта.

Мог бы сесці на аўтобус ці тралейбус, але не захацеў, прайшоўся па вуліцы міма таго інтэрната, у якім жыў некалькі дзён назад, нават заманулася зайсці туды, спытаць у дзяжурнай, ці вярнуўся Арсень Лісоўскі, але нешта стрымала яго, як бы падказаўшы, што ён яшчэ не прыехаў. А нават каб і быў... Сёння ён адчуваў сябе зусім інакш, чым тыя разы, калі заходзіў сюды, жыў цэлы тыдзень, але не мог пазбавіцца думкі, што ён тут лішні, зусім чужы і непатрэбны, аднак жа воляю выпадку ці свайго ўласнага жадання ходзіць сюды, жыве, калі такое марнаванне можна назваць жыццём. Проста ён бавіў тут час, чакаў, што вырашыць Ларыса, нават не хадзіў шукаць сабе якога новага прытулку — на больш працяглы час, а не на тыдзень, на два.

I ўсё ж тут быў для яго іншы свет, бо месціўся па той бок праспекта, дзе ў яго засталося старое жытло і жыццё, а цяпер пачынаецца зусім новае, адлік якому даў менавіта Арсенеў пакой у інтэрнаце — як пачатак новага часу, новай эры. Смех дый годзе — новай эры!

Няпэўнасць робіць чалавека слабым і бездапаможным, ён нагадвае бяздомнага сабаку, якіх шмат туляецца па горадзе і не мае свайго прыстанішча, на іх балюча глядзець. А сёння ён ужо адчуваў грунт пад нагамі, адчуў у сабе новыя сілы. Вось чаму ён сёння зусім іншы, чым быў тыдзень назад. Выходзіць, што Ларыса паставіла яго на ногі, а дагэтуль ён стаяў на галаве. Смешна, але так яно і ёсць...

Калі Рамейка дабраўся да свайго яшчэ зусім чужога дома, стала ўжо цёмна. Адамкнуў дзверы ключом, які ўручыла Ларыса ў першы дзень яго перасялення. У кватэры панавала цішыня, ён уключыў святло ў прыхожай. Насустрач яму ўстала са свайго лежака чорная сучка-даберман. Ткнулася носам у паліто, як бы правяраючы, што за новая вопратка на ім. Рамейка пагладзіў яе па цёплай шыі, сказаў ісці на месца, і яна паслухмяна адышлася і лягла. Відаць, прыняла ўжо яго за свайго чалавека, хутчэй нават прызнала важаком, бо, калі яны сядзелі ўсе за сталом на кухні, Магда ляжала каля яго ног...

У свой пакой — Ларысін і яго — яны хадзілі праз Змітракоў, і сёння ён прайшоў, але спыніўся на паўдарозе: за сваім столікам сядзеў Змітрок і чытаў нейкі канспект, паглядваў у раскрытую кнігу.

— Ты вячэраў, Змітрок? — спытаўся Рамейка ў пасынка.

— Вячэраў... Там у халадзільніку знізу вам на сподку катлета, каша ў малой каструльцы і кефір у бутэльцы, — адрапартаваў Змітрок.

— Дзякую. А калі мама абяцала прыйсці? — спытаўся, хоць і ведаў.

— Заўтра ў восем раніцы. Змена канчаецца ў сем, пакуль перадасць пост...

— Добра... А дзе Віталь, жонка, чаму ў іх ціха?

— Яны паехалі... Яна з малою ў Маладзечна, а ён іх праводзіць... Нешта пасварыліся. Але гэта не першы раз, памірацца, — запэўніў Змітрок.

Рамейка не стаў распытваць, зайшоў у свой пакой, уключыў святло. Потым дастаў плашч з партфеля, шапку, занёс на вешалку. Вось ён ужо і гатовы да зімы. На Усходняй у яго яшчэ засталіся зімовыя чаравікі, але паспеецца...

Не любіў пераапранацца, ды што зробіш — трэба. Скінуў сваю рабочавыхадную форму — пінжак і штаны, апрануў кашулю і вельветавыя сінія штаны, у якіх ужо абазначыліся калені. Захацелася прылегчы, і ён бухнуўся на пасцель, паўтарачны матрас на ножках, засланы перабіранаю дзяружкаю, як у вёсцы. Цела адпачывала ад дзённых клопатаў, а галава не магла супакоіцца, шмат усяго назбіралася: на працы, у гасцях у роднае жонкі, якая ўжо робіцца чужою... Усё неяк стала мяняцца ў яго жыцці. А ўзрост ужо такі, што мо і не трэба было ламаць старое і распачынаць новае... Хоць і не сам пачаў... А калі падумаць, то мо ён першы, а Марына ўжо ішла па яго следзе...

Ды вось і тут... Яго зацікавіла, а што з гэтымі маладымі? Чаго не падзялілі? Мо якраз і ён нашкодзіў, уварваўся ў чужы куток — няпрошаны, непатрэбны. Чаго яму тут якраз давялося апынуцца? Але зноў жа — не так яму, як гаспадыні, Ларысе, перш за ўсё. Ён жа не прыйшоў сюды так сабе, у госці...

Але што яму да маладых? Разбяруцца самі. А вось як яны, старэйшыя? Ці разбяруцца? Здаецца, усё ідзе ў патрэбным кірунку. Устаў, пайшоў на кухню — трэба павячэраць. Нязвыкла толькі, што вячэраць даводзіцца аднаму. Для пачатку яшчэ нічога, але потым трэба нешта мяняць...

У ванным пакоі памыў рукі, твар, паглядзеў на сябе ў люстэрка: не такі ўжо і стары, хоць залысіны вялікія, на лбе маршчыны, асабліва як падыме бровы, нос вялікі, дзюбаты, але цярпець можна, чалавеку пад пяцьдзесят, так яно і ёсць. Апошнія перамены адбіліся моцна: выгляд стомлены, пад вачыма цёмныя паўдугі... Пазнавата надумаў амаладзіцца, але што зробіш? Мо такі яго лёс. Апошнім часам ён усё больш і больш пераконваецца, што ў кожнага чалавека свой лёс. I нездарма ў народзе кажуць: яму на раду напісана — як жыць, як і дзе памерці. I ад гэтага нікуды не дзенешся...

Вячэраў без апетыту, хацелася выпіць кілішак чаго моцнага, але ў яго тут нічога не было, дарэмна не захапіў па дарозе. Там у яго ў халадзільніку стаяла пляшка з чым-небудзь, часам яны ўдваіх бралі па кілішку, калі быў добры настрой. А часам — калі і кепскі. Тут, відаць, такога не будзе, бо Ларыса да спіртнога ставіцца проста варожа, першы муж і бацька яе сыноў зрабіўся яго ахвяраю, ды яна сама і дзеці нямала вынеслі ад гэтага пакутаў. Цяпер пачынае ўжо баяцца за сыноў, каб часам не пайшлі па бацькавай дарожцы, а дарожка гэтая вунь якая коўзкая...

Рамейка толькі пачаў вячэраць, як на кухню зазірнула Магда, пакруцілася каля яго, нібы не ведаючы што рабіць: сесці ці легчы? Села, не зводзіла вачэй з яго рук, чакала пачастунку.

Але вось пачулася лёгкае характэрнае скрыгітанне ключа ў замку, рыпнулі дзверы — і Магда з кароткім віскам кінулася туды: ясна, што ўвайшоў свой чалавек.

— Не прыставай, — сказаў Віталь. — Месца, Магда, месца! — загадаў сабаку — і ўсё сціхла.

Чуваць толькі было, як ён распранаўся, разуваўся, потым мыў рукі. Зайшоў на кухню, сказаў «добры вечар» і паставіў на стол пляшку піва.

— Купіў па дарозе, — патлумачыў. — Налівайце шклянку, пакуль не позна, у сэнсе — пакуль я не выпіў.

— А я якраз думаў: вось бы прамачыць чым горла перад вячэраю. Вельмі дарэчы, — сказаў Рамейка і канцом нажа за якую хвіліну адкрыў пляшку з півам.