«У цябе была такая перспектыва!»

«Якая перспектыва? Што ты гаворыш?»

«А такая... Як у палякаў бывае? Стары кавалер, багаты і т.д., бярэ замуж маладую жонку, бедную, як правіла, бо што ёй застаецца? Пажывуць так гадоў дзесяць ці болей, стары муж памірае, а маладая ўдава бярэ сабе ў прымы нашмат маладзейшага за сябе хлопца, таксама з бядноты... Так што ты дарэмна адмовілася...»

«Дык мо мне адумацца? Пакінуць цябе?»

«Не ўжо, не пушчу, і не вырывайся».

Яны пасмяяліся, потым замоўклі, гледзячы ў белую столь.

«Але ж ён будзе страшэнна крыўдаваць на мяне», — падала голас Ларыса.

«Хто? Той стары настаўнік? Канечне, будзе. I мае падставы».

«А чаму на мяне? Трэба, каб на цябе».

«А ты скажы, хто яму дарогу перайшоў, мо яму і палягчэе».

«Не ўжо, вазьму грэх на сябе. Хай ён думае пра мяне, што хоча...»

«Бачыш, якія мы грэшныя... I ты, і я тым болей... Мо твае хлопцы чакалі нейкай перамены ў лепшы бок — у сэнсе матэрыяльным, а ты пакінула іх на старых пазіцыях...»

«Яны мне казалі не раз: што выйграю, а што прайграю — у сэнсе матэрыяльным. Як медсястра, я там мела б у тры разы больш, як тут. Нават у пяць... Гэта ім важна... Бо што ім да мае душы? Хоць потым згадзіліся, што мой выбар правільны, як сказаў мой старэйшы. Думаю, што з ім згодзен і маладзейшы. Хоць там перспектыва ў яго была б лепшая...»

«Яшчэ невядома. Усё залежыць, якая ў яго галава. Як добра варыць, то і тут не прападзе».

«Там у яго быў бы багаты айчым... »

«А тут бедны — ты так хочаш сказаць?»

«Хачу, ды не скажу... Ты не бедны... Як будзеш варушыцца, дык усё ў нас будзе, як у добрых людзей...»

«Варушыцца... ля цябе?»

«І ля мяне, і наўкол... Калі толькі ля мяне, мы далёка не заедзем».

«А ты хочаш... далёка? Як у Польшчу ці яшчэ далей?»

«Ты мяне надта не пад’ядай, а то я магу выдаць такое, што будзеш каяцца».

«Гэта было б цікава!»

«Ой, не надта... Лепш не трэба будзіць у сабе звера. Хай ён спіць».

«Найлепш, дык яго выгнаць адтуль — і жыць спакойна».

«Каб жа так... Гэта наш цэрбер, які ведае, што можна, а што не. I дае нам сігнал»...

«Неяк я пра гэта не думаў... Але таго цэрбера, як ты кажаш, адчуваў не раз. Мо і не варта яго будзіць»...

Яна прамаўчала, відаць, згадзілася, што Рамейка разважае правільна, ідзе ў тым кірунку, які яна паказвае. А яму хацелася зрабіць нейкі выбрык, каб яна раскрылася больш, каб нават зазлавала. Але навошта будзіць таго звера?

Абудзіць таго звера можна было лёгка, успомніўшы пра сваю — ужо былую — жонку, пра дзяцей, якія страцілі бацьку, а ён стаў бацькам-айчымам у другой сям’і. Але пра тое, што надта баліць, ён не хацеў нават успамінаць, гаварыць у гэтую ноч, якую яны праводзяць тут, як маладажоны, хай яна застаецца для іх светлая, цёплая, пра якую потым будуць разам і паасобна ўспамінаць і радавацца, што адкрылі ў сваіх душах нейкі схаваны ад іх саміх скарб, які ляжаў пад сямю замкамі і невядома яшчэ колькі праляжаў бы, каб яны не сышліся разам. Мо каб не сышліся, яны і не ведалі б нават, што ў іх душах, у іх глыбінях, схаваны той скарб, якога нельга памацаць рукамі, але які свеціць і саграе, які дае сілу і натхняе жыць, працаваць, спадзявацца на лепшае. Гэта як тая святочная вопратка, якую рэдка дастаюць з куфра ці шафы, і толькі часам, у самыя вялікія святы і гадавіны-ўгодкі яе бяруць у рукі, аглядаюць — ці добра ж хаця захавалася? — і апранаюць, адчуваючы сябе абноўленымі не толькі знешне, але і ў душы, нібы той нябачны дух сышоў з яе і засвяціўся ў душы, сагрэўшы яе незямным нетутэйшым цяплом, што збіралася гадамі і не знікала, не выветрывалася, а яшчэ больш мацавалася, ператвараючыся ледзь не ў рэальную сілу.

Ва ўсякім разе, той першы вечар у іх сям’і і тая першая ноч з Ларысай засталіся ў яго душы тым гаючым пластырам, якім ён прыкрыў сваю балючую рану, і яму стала лягчэй, і свет перамяніўся, набыўшы ўсе колеры вясёлкі. Пачатак быў шчаслівы, і ён дзякаваў Усявышняму, што так усё адбылося, так склалася... Хіба мог ён думаць яшчэ тыдзень назад, што менавіта так скончыцца яго адзінота? Што ён адчуе сябе чалавекам, мужчынам урэшце, у якога ўсё ёсць, хоць ён дагэтуль быў бяздомным бадзягам, які не ведаў, што яго чакае заўтра, не ведаў, дзе прытуліць сваю галаву.

Пасля доўгай паўзы Рамейка сказаў нейкім як жартоўным тонам:

«А ты ведаеш, Ларыска-Ірыска-Рыска, калі я стану цябе так называць, ты не пакрыўдзішся?»

«Трохі смешна, мяне так ніхто не называў».

«Так я буду называць цябе ў пасцелі, каб ніхто не чуў. Згодна?»

«Згодна... — і яна пагладзіла яго па шчацэ. — Ты калючы...»

«Буду галіцца кожны дзень. Нанач, каб цябе не калоць».

«Ух, які ты далікатны!»

«Я калючы, ты правільна сказала, бо як не будзеш калючы, дык праглынуць, а як будзеш салодкі — зліжуць».

«А я не ведала такое прамудрасці. Шкода, што ты мне позна сказаў».

«Яшчэ не позна, чаго там... Як ты на працы? На добрым рахунку?»

«Не стану хваліцца, але і не на благім. Вымоваў ніколі не мела, а падзякі сяды-тады былі. Прэміі там розныя...»

«Дык ты малайчына... А я серадняк, прадстаўнік масы. Як яна, так і я. Хоць часам хочацца выбрыкнуць. Але гэта рэдка».

«А ведаеш, я ўвесь час думала, што ты ў гэтых органах, якія тут на праспекце ў вялізным доме. I нават баялася з табою сустракацца. Часам бокам абыходзіла, як заўважала здалёк. Але гэта рэдка здаралася. I то каля Дома друку».

«Ха, у органах! Я нават беспартыйны. У маладосці хацелася дапяць высока, а цяпер гляджу на гэта спакойна, кар’ера мяне не калыша. Хоць каб быў у іх партыі, дык не сядзеў бы, як праўдзівік у гушчары, знайшлі б цяплейшае месца... А цяпер яшчэ буду... як гэта? Развадны? Сапсутая анкета, канчаткова!»

«Шкадуеш? Яшчэ не позна...»

«Позна, Ларыска-Ірыска-Рыска, давай не будзем пра гэта і ўспамінаць. За гэты тыдзень, што я жыў у Арсеня Лісоўскага, я ўсё цвяроза абдумаў і ўзважыў. Займуся перакладам. Вазьму што-небудзь з польскай класікі: з Сянкевіча ці Пруса, а мо нават з Элізы Ажэшкі, нашае зямлячкі».

«Ты вельмі добра прыдумаў. А я табе буду дапамагаць. Я польскую мову ведаю калі не на «пяць», то на «чатыры»...

«А я на «тры»... Але ёсць слоўнікі. Выдатна! Ты будзеш маёю сакратаркай, куплю друкарскую машынку, будзеш друкаваць».

«Я згодна. Толькі палову ганарару — мне, інакш ні з месца».

«Пагляджу. Мо і ўвесь аддам, як заслужыш».

Яны зноў засмяяліся, памаўчалі. Рамейка спытаўся ў Ларысы:

«А колькі часу? Ты не ведаеш?»

«Як гэта там? «Счастливые часов не наблюдают». А хто сказаў — не помню».

«Грыбаедаў, з яго «Гора...» Але каб пеўні ноч не разабралі. Каму заўтра на працу? Мне. А табе, Ларыска-Ірыска-Рыска?»

«У мяне адгул...»

«Тады я... спакойна не сплю. I прачнуся тады, як трэба. А ты сабе спі, колькі ўлезе. Можаш і за мяне».

«Так я і зраблю. Дзякуй за давер. Адасплюся за мінулы тыдзень...»

Яны пагаварылі пра сон, замоўклі, але абое не спалі. Загаварыў Рамейка:

«Пра што я ў цябе ніяк не спытаўся... Як твая матка, ці ведае яна, што я з табою? Мо яна супраць?»

«Ведае... Сказала, што, калі ён табе падыходзіць, дык рашай сама... Дае поўную свабоду».

«Вельмі правільна робіць. Мы ўжо даўно дарослыя... Пра сваю матку я не кажу. Яна таксама згодзіцца са мною».

«А сёстры?»

«Што мне сёстры? У іх свае сем’і, свае клопаты. Я ім нікога не выбіраў, яны мне таксама не будуць».

«Мне хацелася б, каб яны...»

«Каб яны цябе палюбілі? Гэта будзе залежаць ад цябе больш, як ад іх».

«У цябе неяк усё проста. А ў мяне...»

«У жыцці ўсяк бывае... I ў мяне няпроста... Хіба я думаў, што ўсё так закруціцца? Ніколі... Ды і ў цябе... Ды і ў кожнага — пятага, дзесятага...»

«Ты ўмееш супакойваць, проста малайчына!»

«А навошта людзям душу труціць? Яны і так ірвуць нервы на кожным кроку. Трэба людзей ашчаджаць, лагодзіць».

«Ты як наша савецкае радыё: усё ў нас добра, усё гладка, як на патэльні. Нават пагода ў нас лепшая, як у другіх».

«Я не чапаю палітыкі. Гэта іншая рэч. У ёй шмат дрэннага, што трэба мяняць, перарабляць. Пра гэта павінны думаць партыя, урад і нашы родныя чыноўнікі-службоўцы. Вось як яны не справяцца са сваімі абавязкамі, тады давядзецца папраўляць нам, простаму люду».

«Ты залічаеш сябе да простага люду? Дзіўна неяк чуць».

«А што? Я — просты люд, нікуды ад яго не адыходзіў, не адрываўся, як некаторыя. Чула вершык: «Вышли мы все из народа. Как нам вернуться в него?» Здаецца, Акуджава склаў... Тонкі намёк на многіх: выйшлі з народа, узняліся высока, пра народ забыліся, ап’янелі ад улады, растлусцелі... Што ім народ? Хоць яго імем гатовы гэты народ трымаць у яжовых, а лепш сказаць, яжоўскіх рукавіцах, ад прозвішча наркама Яжова. Праўда, ён «вярнуўся ў народ», хоць і пасля смерці, Сталін яго расстраляў за перагібы. Нішто сабе перагібы: адправіў на той свет тысячы, калі не мільёны — народа!»

«Але ж не па сваёй волі ён гэта рабіў?»

«Канечне, не па сваёй, Сталін камандаваў, але, бачыш, вінаватым застаўся Яжоў. Дарэчы, з Віцебшчыны, такі недаростак... Але давай не будзем залазіць у гэтае... месіва».

«Не будзем, не будзем... Пара спаць. Табе рана ўставаць».

Праз хвіліну Ларыса ўжо спала, пасвістваючы носам. Рамейка выцягнуў руку, узяў са століка свой гадзіннік, прыгледзеўся: было дзесяць на чацвёртую! Даў сабе заданне: паспаць чатыры гадзіны. Гэта нямала для чалавека, каб заставацца ў норме.

Але як хочаш заснуць, дык не вельмі той сон і прыйдзе. Яшчэ шмат думалася, а ў вачах, у галаве ажывалі малюнкі сённяшняга, праўдзівей, учарашняга дня: яго прыход у чужую кватэру, у чужую сям’ю са сваім партфелем і худым мяшком-заплечнікам, сваім бедным «пасагам». Як насцярожана прымалі яго Ларысіны сыны, а асабліва нявестка, худзенькая, бледная, але густа нафарбаваная, якая трымала на руках сваю маленькую дачушку і неяк з-пад ілба паглядвала на яго, Рамейку. А яе муж, Ларысін старэйшы сын, быў рослы, прыгожы мужчына з чорнымі вусамі і маленькаю барадою-эспаньёлкаю, і цяжка было чамусьці паверыць, што яны — муж і жонка: адчувалася нейкая неадпаведнасць. Але што да іх было Рамейку? У яго хапала сваіх клопатаў, і прыемных, і непрыемных.

Зноў і зноў вяртаўся туды, на Усходнюю, дзе засталася яго сям’я. Выходзіць, у яго ўжо дзве сям’і? I ён цяпер будзе разрывацца на дзве палавіны, ці аддасца ўвесь ужо гэтай, новай, яшчэ чужой сям’і? Хутчэй за ўсё, што спатрэбіцца час, каб ён прырос да яе, стаў яе часткаю, а яна стала часткаю яго душы, свядомасці, паўсядзённага жыцця. Як некалі пасля працы яго цягнула дадому, на Усходнюю, так цяпер яго будзе цягнуць сюды, бо тут яго жонка, яе дзеці і ўнучка. Паступова ён перастане лічыць іхні кут чужым. Але гэта будзе не хутка.

Трэба перахварэць — душою і целам, каб чужое стала сваім, а сваё, роднае — чужым. Як няпроста, як балюча...

23

Паверыць у тое, што Рамейка знайшоў сабе новую сям’ю, новую жонку, новую кватэру, было немагчыма. То нічога — і раптам усё... Атрымалася неяк нават будзённа проста і нечакана. А ў яго былі вунь якія вялікія страхі: што з усяго яго заляцання да Ларысы нічога не атрымаецца, што яна ўсё-такі паедзе ў Польшчу, бо там у яе нешта значнае, не параўнаць з тым, што мае тут, што будзе мець, калі звяжа свой лёс з развядзёнцам, у якога адны аліменты. Бо грошы, якія ён зарабляў, аддаваў жонцы, а яна клала на ашчадную кніжку, на сваё імя. Іх не так ужо і шмат, але на першым часе яму трэба мець нейкі грош, каб набыць хоць бы самае патрэбнае для сябе і жонкі, для яе малодшага сына Змітрака, які яшчэ толькі выходзіць у людзі і яму трэба дапамагаць.

А ці верне яму Марына хоць траціну тых грошай — яшчэ невядома, можа паказаць фігу, а праз суд — справа доўгая і мазольная, нашы суды ён трохі ведаў. Цяпер з яго будуць браць аліменты, так што яму няма на што разганяцца, каб жыць лепш — хутчэй за ўсё будзе горш.

Адсюль выцякае важнае пытанне: каго ты, Ларыса, сабе ўзяла ў прымакі? Памочніка ці нахлебніка? Каханне, пасцель — немалы фактар, але мо не галоўны, калі ён не стане падмацоўвацца нейкімі матэрыяльнымі стымуламі. А што ў яго? На адну чвэрць паменшае зарплата, а трэба ж пракарміць траіх чалавека. Не надта разгонішся, не надта здзівіш сваю новую жонку нечым такім, ад чаго разбягаюцца жаночыя вочы і цяплее на сэрцы. Калі перыядычна такі эфект не будзе паўтарацца, каханне стане затухаць, змяншацца яго зыркасць, а потым і зусім патухне. Прыкладаў навокал — колькі хочаш...

Да таго ж у яе сэрцы будзе тлець шкадаванне: а чаму я не паехала ў Польшчу, няўжо я там не знайшла б сабе шчасця — і большага, чым гэтае мізэрнае, вымучанае, падзеленае, што прынёс ёй развядзёнец па прозвішчы Рамейка? Калі такая думка калі-небудзь завітае ў Ларысіну галаву, прыйдзе канец іхняму каханню, і нічым ужо яго не выратуеш, акрамя як важкаю сумаю ганарару, які трэба неяк здабываць. А як? Проста закасваць рукавы і садзіцца за стол, капацца ў слоўніках, шліфаваць стыль, ды так, каб здавалася, што кніга, хоць і польскага пісьменніка, чытаецца на нашай мове так, нібы яна і была на ёй напісана. Але ўсё гэта тэорыя, усё тое будзе пасля, а грошы патрэбны сёння, цяпер.

А званіць так не хацелася, ну проста хоць плач. Аднак набраў нумар, пачакаў. Зняла трубку жанчына.

— Добры дзень. Калі можна, паклічце Марыну Паўлаўну.

— Зараз паклічу... — кароткая паўза, пытанне: — А хто просіць?

— Яе знаёмы, — бадзёрым голасам адказаў Рамейка.

Праз якую хвіліну ў трубцы пачуўся Марынін голас:

— Хто пытае? Каму я патрэбна?

— Мне, Марына, каму ж яшчэ? — адказаў Рамейка.

— Ах, гэта ты, мой мілы-дарагі, што ты хочаш? — спыталася рэзка.

— Хачу пабачыць цябе. Ёсць адно пытанне.

— Пытанне? Можаш гаварыць па тэлефоне.

— Па тэлефоне такія рэчы не гавораць. Ты мне патрэбна сама, — неяк паволі Рамейка скідаў з сябе скаванасць, смялеў, ці што. — Давай у канцы работы сустрэнемся ля вашага выдавецтва. Як ты?

— Прыходзь, буду чакаць, — адказала абыякава і паклала трубку.