Рамейка, прыйшоўшы да такое высновы, гатовы быў скакаць ад радасці, а потым зноў стаў сумнявацца, нізка цаніць свае шанцы на поспех. Як маятнік — то ў адзін бок, то ў другі, увесь час прамінаючы сярэдзіну. А якраз на сярэдзіне і трэба было б спыніцца.

Яшчэ што? Не было таго дня, каб ён не думаў пра сваю сям’ю: як яны там без яго? Лепей ім ці горай? Хай нацешацца свабодаю, калі ён іх прыгнятаў, замінаў, не даваў волі... Смех дый годзе! Ніколі ён іх не прыгнятаў, рабіў усё тое, што павінен рабіць гаспадар у хаце. Але ж вось любіў бегаць за чужымі спадніцамі, адной было мала... Выпадкова збочыў на крывую дарожку, і каб не яе, Марыніна, катэгарычнасць, зацятасць, усё можна было вырашыць мірна, не ламаць коп’яў. I сям’я засталася б, хоць, мажліва, калі-небудзь нешта падобнае магло б паўтарыцца...

Было шкада дзяцей, па іх балела сэрца: яны спадзяваліся на яго дапамогу, на абарону ад усякіх удараў лёсу, ад усяго, чым поўніцца цяпер наша неспакойнае жыццё. Цяпер у іх такое апоры няма, адны застаюцца ў гэтым бетонным горадзе, у бетонных джунглях, дзе на кожным кроку можа чакаць бяда, няшчасце ці яшчэ што з гэтай катэгорыі. I за іх сёння няма каму заступіцца, затуліць ад халоднага ветру, выручыць з бяды.

Пра такое Марына, відаць, не надта думала, калі рашала не толькі свой далейшы лёс, але і іхні. А мо памыляецца? Мо не адна яна рашала, мо яе дзеці якраз і падтрымалі? Але што дзеці? Хіба яны ведалі ўсе за і супраць у іх адносінах? Яны ведалі тое, што сказала маці, цяпер яны глядзяць на свайго бацьку яе вачыма, у якіх відны недавер, злосць, нават пагарда: як ты мог апусціцца да такой подласці, бацька, якога мы любілі, лічылі сумленным і шчырым чалавекам, а ты аказаўся такою нікчэмнасцю, што нам сорамна насіць тваё прозвішча. Не прыходзь да нас, не паказвайся нам на вочы, мы больш не любім цябе, таму што ты разлюбіў нашу маму, здрадзіў ёй і нам, растаптаў усе нашы святыя пачуцці да цябе. Мы цябе ненавідзім!..

Вельмі верагодна, што дзеці цяпер так думалі пра свайго бацьку, а мо нават і горш. Усё залежала ад таго, якую порцыю яду пусціла маці ў іхнюю кроў, як моцна яна затлуміла ім мазгі. Усе абвінавачванні гучаць з аднаго боку вельмі праўдападобна і пераканаўча, пакуль не пачуеш другі бок. I тады шмат што ў канструкцыі пачынае развальвацца, малюнак траціць сваю стройнасць і доказнасць.

Калі б яны пачулі бацькавы апраўданні і аргументы, іх погляд на ўвесь сямейны канфлікт мог бы змяніцца, і чорная фарба на яго партрэце магла быць заменена нейкаю іншаю, святлейшаю, і змяніла б усю танальнасць малюнка. Але ад яго цяпер нічога не залежала, яго боку ніхто не хацеў слухаць, на яго асобу падаў чорны цень недаверу.

Рамейка выходзіў з гэтага злавеснага ценю толькі тады, калі пачынаў думаць пра Ларысу. Яна адна ратавала яго, падавала надзею, падавала руку дапамогі ў цяжкую часіну яго жыцця. Што яму было цяжка, ведаў толькі ён адзін, мо здагадваўся яшчэ Арсень Лісоўскі, якому ён расказаў пра свой сямейны разлад, а больш — ніхто. Мужчына не павінен даваць волю пачуццям, тым больш скардзіцца на лёс, на неўладкаванасць. Хто табе паспачувае? Могуць толькі пасмяяцца з твае шчырасці, прыняўшы яе за звычайную прастату.

...Дзень цягнуўся доўга, як знарок. Работа ніяк не лезла ў галаву, думкі круціліся вакол аднаго: што там робіць Ларыса? Куды пайшла, з кім гаворыць, з кім раіцца ці спрачаецца? Разумеў, што такое пытанне, як сысціся з новым чалавекам, прывесці яго ў сваю сям’ю да дарослых дзяцей, да нявесткі — гэта няпроста рашаецца. Нехта ды скажа: што ты, маці, яшчэ раз захацела быць маладою? Мала табе было аднаго, дык яшчэ хочаш другога, мо яшчэ горшага? Адкуль ты яго ведаеш? Кінуў родных дзяцей, а думаеш, будзе любіць няродных? Памыляешся! Той, хто кінуў раз, можа кінуць і два разы, і тры...

I з кожным такім голасам трэба паспрачацца, пераканаць яго, даказаць, што ён памыляецца, што гэта чалавек, які... Трэба знайсці важкія словы, моцныя доказы, каб табе паверылі, каб ухвалілі твой новы выбар...

За дзень было шмат званкоў, пыталіся то яго, Рамейку, то Ван Ваныча, а пад канец дня, недзе перад пяццю гадзінамі, Рамейка гатовы быў крычаць, каб Ван Ваныч не здымаў трубку, а перадаваў яму. Чамусьці чакаў, што пазвоніць першая яна, не вытрымае.

Дзіўная ўсё ж такі істота чалавек — не навучыцца да старасці адрозніваць малое ад вялікага, добрае ад кепскага, а здаецца, што ўсё так проста, усё на паверхні, а вось жа...

Якраз Ларыса і пазваніла, і трубку зняў ён, Рамейка, бо Ван Ваныч на шчасце выйшаў з пакоя.

— Мне Рамейку! — пачуў ён катэгарычнае патрабаванне Ларысінага голасу, што яго ажно здзівіла.

— Добры дзень, я вас слухаю, — усхвалявана адказаў Рамейка.

— Нейкі ў цябе голас, як чужы... Скажы шчыра, да чаго ты сябе рыхтаваў? — чамусьці спыталася яна.

— Да ўсяго, — адказаў не думаючы і паўтарыў: — Да ўсяго.

Яна памаўчала, нібы абдумваючы яго адказ, і сказала таксама нейкім як змененым голасам:

— Мы тут параіліся і вырашылі... Ты можаш пераходзіць да нас.

— Да вас? — здзівіўся ён, нібы пачуўшы нешта неверагоднае. — Я хацеў бы да цябе...

— Ну, мы тут паглядзім, — сказала больш спакойна і, відаць, з усмешкаю. — Але бяры тое, што з табою, і прыходзь. Я чакаю.

— Калі ты мяне чакаеш? — яму хацелася смяяцца з яе фразы «бяры тое, што з табою», бо тут быў і нейкі падтэкст, які мог чытацца як хочаш.

— Вось зараз, — сказала яна. — І варушыся, пакуль вароты адчынены.

— Добра. У мяне выраслі крылы — і я лячу! Чакай! — сказаў весела.

— Добра, чакаю... Не апалі толькі крылаў, — і яна паклала трубку.

Рамейка ўздыхнуў з палёгкай, адлягло ад сэрца, нібы з яго скаціўся цяжкі камень. Божа, дзякуй табе за гэты момант у жыцці! Ён яго ніколі не забудзе. Ніколі! А яшчэ добра, што ў такі момант ён адзін у пакоі. У такія часіны нікога не хочацца бачыць...

Ён сеў за свой стол, супакоіўся, паклаў рукапіс і аловак у шуфляду стала, акуляры таксама пакінуў — свае рабочыя акуляры. Цяпер можна ісці. Ван Ваныч павінен заявіцца, канчаецца рабочы дзень. Усе прагульшчыкі так робяць — галоўнае пакінуць кабінет у належны час, хай начальства бачыць... Ці той, што дакладвае начальству. Так яно і атрымалася: Рамейка выходзіў, Ван Ваныч заходзіў. Развіталіся ўзняццем рук — да заўтра!

Рамейка пакіраваў у глухі акадэмічны магазінчык, узяў бохан украінскага хлеба, кілбасы, пачак масла, клінковага сыру, а ў аддзеле напояў купіў на ўсякі выпадак партугальскага віна, цукерак. Партфель прыкметна пацяжэў. Цяпер дарога ляжала ў інтэрнат-гатэль. Шкада, што няма Арсеня, развітанне будзе папяровае. Напісаў запіску, пакінуў яе на стале, яшчэ раз прачытаў, каб не было памылак: «Браце Арсень, дзякую шчыра, што даў мне прытулак у цяжкую часіну майго жыцця. Цяпер я мяняю адрас на той, пра які табе гаварыў. Думаю, што мы застанёмся сябрамі і будзем сустракацца. Жадаю табе поспехаў і здароўя. Моцна цісну руку. Алесь Рамейка». I паставіў дату. Бывай, утульны куточак!..

22

Што старыя дрэвы не перасаджваюць, Рамейка ведаў даўно. А вось дрэва сярэдняга веку, яшчэ не надта тоўстае, садовае, часам даводзіцца перасаджваць. Ён памятае, як бацька перавозіў сад з-пад Ляхавічаў, дзе яны жылі, на Клецкую зямлю, куды пераехалі перад вайною трыццаць дзевятага на гаспадарку матчынай маткі Ганны, якая засталася адна, бо яе апошняга сына ўзялі у польскую турму «за палітыку».

Яблыні яны з бацькам выкопвалі, стараючыся пакінуць карані трохі даўжэйшыя, чым пры звычайным карчаванні, а крону, галіны бацька нажоўкаю спілоўваў не шкадуючы, пакідаў толькі разгаты калючы вожык. Іх было не так і шмат, недзе з тузін, яны перасадзілі іх у загадзя падрыхтаваныя і ўгноеныя яшкі-ямкі, і дрэвы ўсе прыняліся, а праз два-тры гады разрасліся і далі неблагі ўраджай яблыкаў. А праз дзесяць гадоў сталі вунь якімі яблынямі, ды век іх на гэтым скончыўся — калгасны бульдозер выкарчаваў сад, калі зносілі хутары...

А «старое дрэва» Рамейку, які пражыў палову адведзенай прыродаю пары, жыццё ўзяло ды «перасадзіла» зусім у новую «зямлю», у незнаёмае асяроддзе. Толькі па чыёй волі — цяжка сказаць, хутчэй па волі абставін, якія склаліся менавіта так, а не інакш. Нездарма кажуць, што абставіны бываюць мацнейшыя за чалавека.

Бо працэс увесь аказаўся нялёгкі, такі крок быў вымушаны, а лепш сказаць — вымучаны. З аднаго боку, ён ішоў да любімай жанчыны, з другога — ірваў па жывым, ірваў карані, якія ўжо дваццаць гадоў мацавалі яго да той глебы, таго асяроддзя, якое стала родным, без якога сябе не ўяўляў, без якога засох бы, як тое дрэва з падсечанымі каранямі. Ён адчуваў сябе як чалавек з адкрытаю ранаю, якая крывавіць і баліць, і на гэтую рану трэба накласці нейкі гаючы пластыр, каб спыніць адток крыві, суцішыць боль і вярнуць душэўную раўнавагу. Мо гэта і грубае, недакладнае параўнанне, але Рамейка менавіта так уяўляў, адчуваў свой сённяшні дзень і свой стан: не было поўнага шчасця, але не было і трагізму моманту, адно як бы ўраўнаважвала другое, шалі вагаў не хісталіся, не пераважвалі ні ў адзін, ні ў другі бок, а застылі на месцы.

Рамейка знайшоў жанчыну, якую падсвядома шукаў усё сваё дарослае жыццё, якую песціў у марах і сніў у снах, шчасце яго было высокім, як горы, і шырокім, як мора, але ён не мог цешыцца ім, як мог бы гэта рабіць, каб яму было трыццаць гадоў, калі чалавек адчувае сябе вольным, поўным сілы і надзеі на будучае, якое яшчэ ўсё наперадзе. Рамейка быў рэалістам і разумеў, што яго шчасце мо нават нядоўгае, мо нават няпэўнае, мо яно будзе разбівацца і парушацца тымі нягодамі і перашкодамі, якімі поўніцца наша жыццё, а яго асабістае — тым болей. Яго шчасце — ці не на няшчасці другіх: яго дзяцей, яго былой жонкі, якія сёння... Не хацелася думаць, што там з імі сёння, бо пачынала балець сэрца...

I разам з тым нельга было выкінуць іх з галавы, не думаць пра іх, перажываць за іх, бо яны ўжо сталі як бы часткаю яго свядомасці, яго самога.

Вось такая раздвоенасць не давала яму спакою... Мо нават растроенасць — ад слова «тры»: у Ларысы таксама была сям’я. I хоць яна заняла пазіцыю прыязную, спачувала матцы, усё роўна для Рамейкі яны ўсе, апроч самой Ларысы, заставаліся чужымі людзьмі, да якіх яшчэ трэба прывыкаць, у пэўнай меры прынароўлівацца, прыстасоўвацца, а не выстаўляць сябе нейкім там насарогам. Ён апынуўся ў незайздроснай ролі прымака, а прымак у жыцці, асабліва ў мінулым, быў чалавекам падуладным, прыгнечаным, залежным як ад жонкі, так і ад яе бацькоў, ад усёй сям’і. Нездарма гэтулькі песень складзена пра бедакоў-прымакоў, казак і прымавак. Прымачы хлеб сабачы, — даволі непрыязна сведчыць адна з іх.

Два Ларысіны сыны, старэйшы жанаты, нявестка і ўнучка прынялі яго якраз прыязна, хоць Рамейка ведаў, што варта яму паказаць свой характар, які будзе парушаць нармальнае цячэнне іх жыцця, як ён тут жа стане дрэнным, на яго ўжо глянуць як на чужака, непажаданага прымака, і хоць іх маці прымае яго за свайго мужа, гэта не зменшыць непрыязнасці да яго персоны. Чужому вельмі цяжка стаць сваім, ужыцца ў новую сям’ю, як таму дрэву, перасаджанаму ў новае месца.

Не яны, а ён павінен будзе прыстасоўвацца да іхніх парадкаў, да раскладу іх жыцця, не выказваючы таго, што ў яго сэрцы. Так можа цягнуцца і доўга, а можа прарвацца нечакана з аднаго ці з другога боку, як нехта некаму па неасцярожнасці наступіць на мазоль. Дай Бог, каб такога не здарылася...

З надзеяй на добры лад гаварыла і Ларыса, знаёмячы яго са сваімі блізкімі: «Я вельмі спадзяюся, што Алесь Рамейка, мой цяперашні муж, мякка ўпішацца ў нашу сям’ю і будзе прыязна сустрэты ўсімі намі. Я спадзяюся, што ён палюбіць вас, а вы адкажаце ўзаемнасцю. А я, што ад мяне залежыць, буду старацца, каб мы сталі адною дружнаю сям’ёю».

На што яе старэйшы сын Віталь сказаў: «Маму сваю я паважаю і паважаю яе выбар. Я вельмі спадзяюся, што яна не памылілася, і ў нашу сям’ю прыйшоў спагадлівы і разумны чалавек, не здольны на нейкія негуманныя ўчынкі. Я ей веру і спадзяюся на дабро».

Нічога не сказаў малодшы Ларысін сын Змітрок, прамаўчала і нявестка, якая была занята малою дачкою і рабіла выгляд, што размовы за сталом яе мала цікавяць. Мо і не ўхваляла выбару сваёй свекрыві, як яе сын, а яе муж Віталь, і яна яму скажа пра гэта ноччу на іх сямейным ложку.

Сам Рамейка таксама ўзняў чарку за моцны саюз і згоду ў іх сям’і, якая з гэтага дня папоўнілася яшчэ адным чалавекам, і чалавек гэты не застанецца для іх чужым, а яны не стануць шкадаваць, што прынялі яго да сябе як роўнага.

Вячэра цягнулася мо з гадзіну ці больш, яны ўсе кідалі па слове-другім у гутарку за сталом, як паленцы ў агонь, ім цікава было ведаць зблізку чалавека, якога сёння прымалі ў сваю сям’ю, а Рамейка, як мог, стараўся паказаць сябе тактоўным, не пазбаўленым пачуцця гумару, простым і адкрытым, з якім можна гаварыць, спрачацца, не згаджацца, і ён прымае гэта натуральна, не лічыць сваю думку адзіна правільнай, як і належыць разважліваму чалавеку.

Спаць клаліся позна, пасля дванаццаці. Ужо ў пасцелі, прытуліўшыся адно да аднаго, гаварылі пра свой новы саюз, пра тое, як ішлі насустрач, як разміналіся не раз, а вось жа ўрэшце дарогі іхнія скрыжаваліся. А той момант блізкасці, ужо не першы, які адбыўся між імі, без лішніх слоў даказваў, што і па тэмпераменце яны падыходзяць адно другому, і іх сямейнае шчасце абяцае быць трывалым.

Ларыса, ужо супакоіўшыся, гаварыла: «Ведаеш, Алесік, я адчувала сябе з табою ну зусім маладою, нібы мне дваццаць гадоў».

«Я таксама... Мне ты здалася зусім маладою», — адказаў ён.

«Я думаю, ты будзеш шчаслівы са мною», — казала Ларыса.

«Я ўжо шчаслівы чалавек, і гэткім буду цэлы век, сказаў адзін паэт».

«Будзем маліцца Богу за наша шчасце».

Дыялог перарываўся на кароткі час, узнікалі новыя думкі, нечаканыя пытанні, мо і не зусім тактоўныя. Рамейка спытаўся ў Ларысы:

«Мяне ўвесь час цікавіла, хто цябе чакае ў Польшчы?»

«Я даўно табе хацела сказаць, але неяк саромелася... Што ты будзеш смяяцца...»

«З каго, з чаго?»

«З мяне... Што я... авантурная ці, як тут сказаць... Каб ты ведаў... Я магла стаць жонкаю старога чалавека, ён калісьці быў сябрам маіх бацькоў, таксама настаўнік, ветэран вайны, заслужаны чалавек... Каб пераехаць у Польшчу, мне трэба было ўзяць шлюб з ім... фіктыўны, канечне...»