Менавіта застаецца цярпліва чакаць — і спадзявацца. I як вырашыцца — ён не ведае. Мо яна ведае больш, мо яна адчувае глыбей, як жанчына? У жанчыны больш чулае сэрца, чым у мужчыны, яна ловіць такія нюансы, пра якія мужчына нават не здагадваецца, думае, што такога нават няма ў чалавечай прыродзе.

...Рамейка толькі распрануўся, сеў за свой рабочы стол, як зазваніў тэлефон — ён ажно ўздрыгнуў ад нечаканасці, зняў трубку.

— Алё, добрай раніцы, ці ёсць Рамейка? — спытаўся ўсхваляваны жаночы голас, і Рамейка адразу пазнаў: гэта Ларыса. Проста цуд!

— Добрай раніцы, Ларыса, Рамейка слухае, гаварыце, — ён называў яе на «вы», а чаму — і сам не ведаў. Проста даўно не бачыліся.

Была вялікая паўза, там нешта бразнула, скрыпнула, і Ларысін голас, такі ж усхваляваны, сказаў:

— Я прыйшла з начное змены, хацела нават зайсці да вас, у Дом друку, але пасаромелася. I вось званю. Можа, вы зайшлі б у абед? Мне трэба вам нешта сказаць...

— А што? — паспяшаўся Рамейка з пытаннем.

— Ну, трэба параіцца, — вільнула ўбок Ларыса. — Дык зойдзеце?

— Зайду, а як жа? Чакайце, у трынаццаць з хвілінамі. Добра?

— Дамовіліся, чакаю. — І яна паклала трубку.

«Ну вось, чакай, што яна скажа, чаго хоча параіцца. Нешта не так выходзіць. Трэба было пагаварыць яшчэ, больш распытаць. Але ты няўклюда, Рамейка, не ўмееш гаварыць з жанчынамі. Не ўмееш!» — закончыў свой унутраны гнеўны маналог Рамейка, захадзіў па пакоі.

Сёння ён быў адзін у рэдакцыі, чамусьці Ван Ваныч не прыйшоў, мо захварэў, што з ім рэдка здаралася. Мо перапіў у нядзелю, гэта часцей здараецца. Адлежыцца — і заўтра будзе як агурочак, толькі газіроўку падавай. Панядзелак у яго — цяжкі дзень. Ды і аўторак таксама. Але што табе да яго? Ты сябе глядзі. І ў цябе, Рамейка, цяжкі панядзелак вымалёўваецца, і што ён табе прынясе, яшчэ вунь як невядома. Пачакай, памучся, пакайся ў сваіх грахах перад Усявышнім, мо і злітуецца над табою, мо пашле якую палёгку. Хто мог падумаць, што ты кінеш сям’ю, завядзеш нейкіх палюбоўніц — адну, другую... Ці наадварот: спачатку завядзеш палюбоўніц, потым кінеш сям’ю. Праўда, у цябе ўсё ідзе неяк стыхійна, паміма твае волі, ты як зачараваны ці загіпнатызаваны, робіш нешта такое, што не залежыць ад твае волі, ты не супраціўляешся: плывеш па цячэнні, як тое бервяно ў рацэ. Вось і цяпер: адна цябе выгнала з хаты — і ты пайшоў; другая, сёння, цябе кліча да сябе, і ты пабяжыш — і будзеш вунь які рады, што яна абяцае табе нешта сказаць... Ты чакаеш, што яна падасць табе руку і аддасць сэрца, а як будзе зусім-зусім не тое? Што тады? Як той казаў: загнаў аднаго каня, перасеў на другога — і памчаўся далей? А як фігу з макам? Як гарбуз у рукі — і ідзі туды, адкуль прыйшоў?

Такія недарэчныя думкі тоўпіліся ў галаве, пакуль ён чакаў, як манны нябеснай, таго абеду.

Зноў званок разануў яму па нервах: няўжо Ларыса? Не, нейкая жанчына папрасіла паклікаць Ван Ваныча. «Яго няма», — коратка адказаў Рамейка. «А дзе ён і калі будзе?» — дапытвалася жанчына. «Ён мне не дакладваў», — адказаў казённаю фразаю. «Грубіян», — сказала яна таксама коратка і паклала трубку. Як трапна пацэліла!

Ван Ваныча пыталіся яшчэ некалькі разоў, яго больш ніхто не турбаваў. Смешна неяк бывае, нават не смешна, а як на злосць: калі сядзіш, як прывязаны, за рабочым сталом, ты нікому не патрэбны, а варта выйсці ў туалет ці яшчэ куды на якую хвіліну, як ужо некаму спатрэбіўся. А як няма, крый Божа, гадзіну, дык ужо цэлая драма: цябе гатовы шукаць праз крымінальны вышук. I як на злосць, ты начальству патрэбен, нейкая там важная справа заварылася, звязаная з табою, і начальства аж кіпіць са злосці: што за работнічкі ў штаце, якіх не знайсці тады, як патрэбны, а патрэбны яны заўсёды. За што ім зарплату налічвюць? Запісаць прагул, каб другі раз ведалі, як парушаць дысцыпліну!

За дзесяць хвілін да абеду ён ужо сабраўся ісці, як зноў зазваніў тэлефон, зноў жанчына пыталася Ван Ваныча. «Не паказваўся. Мо хіба па абедзе», — супакоіў яе Рамейка. Яна папрасіла прабачэння за турботы і паклала трубку: стала ветліваю. Ён ведаў, што гэта не жонка Ван Ваныча, а вось жа нечага ёй трэба. Але што тут дзіўнага? Сэ ля ві, — як кажуць французы.

Рамейка замкнуў пакой, глянуў: па калідоры ўжо сям-там краталіся фігуры — людзі ішлі палуднаваць.

На прыпынку ў кіёску ён купіў шакаладку і стаў чакаць транспарту. Тут ішлі ажно тры тралейбусы і пара аўтобусаў, ён ужо ведаў, але цяпер не было ні аднаго. Вось ужо роўна трынаццаць... Урэшце нешта ідзе-едзе, за ім яшчэ. Тралейбусы і аўтобусы ходзяць неяк статкамі, адзін за другім, як сланы на вадапой. Адзін за другім ідуць амаль што пустыя, толькі пярэдні перапоўнены, аж трашчыць па швах. А потым іх хвілін дваццаць, а то і болей, не будзе, людзі пачнуць нервавацца і лаяцца. Добра яшчэ, як людскае надвор’е, а як дождж, як халадэча? Але што? Трэба прывыкаць да гарадскіх парадкаў, нідзе не дзенешся.

На чацвёртым прыпынку ён выйшаў з тралейбуса, пакіраваў да «кітайскай сцяны», завярнуў у чацвёрты пад’езд. Чамусьці хваляваўся, а чаго — і сам не ведаў. Чаго чакаў? Колькі ні гадай — не адгадаеш... Хутчэй за ўсё, што дарма хвалюешся, хлопча, нічога табе не свеціць. Для яе Польшча — гэта перспектыва выйсці замуж за якога-небудзь туза, боса, прадпрымальніка. Гэта не тое, што тут яна медсястра, маці-адзіночка, гадавала двух сыноў адна, аднаго ўжо ажаніла, другі становіцца на свае ногі, працуе, вучыцца завочна. Тут яна за работаю свету божага не бачыць, на яе месцы ён, Рамейка, паехаў бы і не азірнуўся б, нават не памахаў бы ручкаю: жывіце, як знаеце, а я вам не памочнік, не слуга, не рабсіла, у якой не пытаюць думкі, а толькі кажуць, што рабіць: капаць ці засыпаць. I плацяць так, каб ты толькі ног не выцягнуў, каб мог вярнуць затрачаныя сілы і прыйсці заўтра на працу. I так з дня ў дзень, з году ў год — вось такі кругазварот. Так і яна разважае, не дурнейшая за цябе, жыццём бітая, разбіраецца, дзе лева, дзе права, тым болей — яна там была не раз і не два, ужо цяпер, не толькі да вайны, яшчэ дзіцем...

Сёмы паверх. Націснуў на кнопку званка, прыслухаўся. Пачуліся крокі, брахнуў пару разоў сабака, пстрыкнулі нейкія зашчапкі, дзверы з рыпам адчыніліся — у праёме стаяла Ларыса ў светлай лёгкай кофце і доўгай клятчастай спадніцы, стройная, прычасаная і свежая.

— Заходзьце, — сказала ветліва.

— Дзякуй за запрашэнне, — адказаў Рамейка і ўжо ў кватэры дадаў: — Добры дзень у хату. — I зняў свой пляскаты шэры берэт.

— Распранайцеся... Добры дзень... Я нават не павіталася, прабачце...

— Прабачаю, але мне здаецца, што я зайшоў адзін, а ты гаворыш у множным ліку, нібы нас вунь колькі...

— Гэта ад таго, што мы доўга не бачыліся, — патлумачыла яна.

Чорная сучка-даберманка абнюхала яго калені, сцёгны, пакруцілася

і пайшла на сваё месца ў кутку вітальні, дзе ў яе быў лежачок. Рамейка скінуў плашч, павесіў на вешалку, і яны абое пайшлі ў пакой направа, туды, дзе ён ужо быў некалькі разоў. Тут, яму здалося, нічога не змянілася за гэты час, з’явіўся толькі невялікі столік, як для газетаў-часопісаў, але на ім стаяла вялікая талерка з бутэрбродамі і дзве шклянкі кавы на сподках, а пах яе Рамейка ўлавіў яшчэ зайшоўшы.

Рамейка дастаў з партфеля шакаладку і паклаў на талерку побач з бутэрбродамі.

— Гэта для цябе, пані Ларыса, — сказаў з паклонам.

— Я не ведала, што пан такі выкшталцоны, — усміхнулася яна.

— А выкшталцоны — ці адпавядае нашаму адукаваны? — спытаўся Рамейка. — Ці яно шырэй? Нешта як выхаваны, інтэлігентны?

— Ой, не ведаю такіх тонкасцяў, — адмахнулася Ларыса. — Вы... Ты лепш бяры бутэрброд... у рот, мо не палуднаваў?

— Прызнаюся, што не паспеў, спяшаўся да пані на спаткане, — як знарок, Рамейка ўжываў паланізмы, каб падкрэсліць, нагадаць ёй сувязь з Польшчай, якая... Не хацелася больш гаварыць...

Сеў пры століку, узяў шклянку з каваю, што стаяла бліжэй да яго, глянуў на бутэрброды — які выбраць, хоць яны былі, здаецца, усе аднолькавыя. А вось гэты...

Яны пілі каву, кусалі бутэрброды, гаварылі абы пра што, адкладваючы ці баючыся пачаць пра галоўнае, з-за чаго яны тут разам. Але колькі можна цягнуць? I хто пачне першы? Ясна, што яна, інакш навошта было агарод гарадзіць?

Урэшце размова затухла, нібы той касцёр, у які перасталі падкідваць ламачча, ён паглядваў на Ларысу, і яна здавалася яму нейкаю скаванаю, як схаванаю сама ў сабе, як у нейкім футарале — і не хацела з яго вылазіць.

— Дык што з паездкаю? — спытаўся ўрэшце Рамейка. — Я думаў, што ты ўжо там. I здзівіўся, пачуўшы твой голас...

— Ты думаў, што я званю адтуль? — ажывілася ўрэшце Ларыса.

— Не, міжгародны сігнал я адрозню ад мясцовага, гэта проста. Я зразумеў, што званок з горада... Дык што? Ты не цягні... — сказаў Рамейка, не скончыўшы фразы словамі «ката за хвост».

— Нейкая я як звязаная... Як муха ў павуціне, аблытаная... Не ведаю, што сказаць... А калі коратка, дык так: я паехала б, калі ты мяне адпускаеш...

— Выходзіць, усё залежыць ад мяне? — здзівіўся Рамейка і ўскочыў на ногі, але тут жа сеў на месца, паставіўшы шклянку на сподачак. — Ты сур’ёзна? Ці гэта нейкая гульня ў хованкі?

— Ніякая не гульня... Усё залежыць ад цябе, — паўтарыла яго словы зусім сур’ёзна і зірнула яму ў вочы.

Усяго чакаў Рамейка, толькі не такога шалёнага віражу. Выходзіць, што яна сама ўсё вырашыла, застаецца ён?

— Калі ад мяне, дык я скажу: нікуды цябе не пушчу! Ясна? Не пушчу — ні на дзень, ні на тыдзень. Ты згодна ці не? Кажы!

— Згодна, — сказала, падумаўшы. — Я гэтага чакала...

— I я чакаў, — загарэўся Рамейка, — але баяўся, што ты ўцячэш і нават не памахаеш мне ручкаю... Я проста шчаслівы, што так памыліўся. Я проста шчаслівы, што цябе бачу! — Ён узяў яе руку і прыклаў да вуснаў, пацалаваў.

Здаецца, пасля такіх, калі не гучных, то шчырых слоў і жэста з цалаваннем рукі Ларыса не ведала, што рабіць і што гаварыць: Рамейка яе проста ашаламіў. Ён цяпер чакаў, што яна скажа, што адкажа, як прыме яго прапанову. А яна зноў стала сур’ёзная, задумалася ці проста шукала патрэбных слоў, каб выказаць тое галоўнае, важнае, мо нават галоўнае з таго, што ён чакаў пачуць.

— Ведаеш, што мяне грызе, не дае спакою? — спыталася Ларыса ў Рамейкі і тут жа адказала сама: — Што ты крыўдзіш сваіх... сваю сям’ю: жонку, дзяцей... Я ведаю, што і табе баліць... Бо не так проста кінуць тое, што збіралася гадамі, мацавалася, а тут раптам... — запнулася, апусціла галаву.

— Я згодзен, мне баліць і будзе балець яшчэ доўга... Але не забывай, што не я першы сказаў: «Я вас пакідаю»... Сказала першая яна, мая жонка, мо ўжо нават былая...

— Няўжо ты кажаш праўду? — здзівілася Ларыса і чакала тлумачэння.

— Кажу, як было: яна напісала мне запіску, каб я сышоў з сям’і, інакш яна не ручаецца за сябе...

— I ты пайшоў? — не зводзіла вачэй з яго твару.

— Але, я пайшоў у свет... Бо што мне заставалася рабіць? Ужыць сілу? З жанчынаю я не ваюю...

— Дык ты цяпер бяздомны? — ужо неяк зусім інакш паглядзела на яго Ларыса: з шкадаваннем, з жалем, як на нейкага няшчаснага бежанца, які страціў усё і застаўся ў тым, у чым стаіць. Калі спачатку яна пашкадавала яго сям’ю, дык цяпер цэнтрам увагі быў ён, бо не яны былі ахвяры, а ён, Рамейка.

— Выходзіць, што так яно і ёсць: я бяздомны, бомж, як цяпер кажуць.

У галаве ў Ларысы ўжо, відаць, нешта складвалася, яна ўжо рабіла там нейкія аперацыі-камбінацыі, — так здалося Рамейку, і ён чакаў, што яна нешта прыдумае, выдасць цікавы варыянт.

— Прабач, і колькі ты ўжо... такі? — спыталася Ларыса.

— Усяго другі тыдзень, — абыякава, як яму здалося, адказаў ён.

— Божа мой, чалавек ужо другі тыдзень на вуліцы! I маўчыць, нічога не кажа, голасу не падае! Што гэта такое, я ў цябе пытаюся? — ужо зазлавала Ларыса і глянула на яго суровымі вачыма.

— А што? — скрывіўся Рамейка. — Плакаць, крычаць «ратуйце»? Што гэта дасць? Ды я і не на вуліцы. У свайго сябра, у аспіранцкім інтэрнаце. Яшчэ які тыдзень магу там пажыць.

Ларыса трохі паспакайнела, але сэрца яе было не на месцы — так палічыў Рамейка, гледзячы на яе заклапочаны твар.

— Прабач, табе ўжо трэба на працу, — перайшла на другое Ларыса. — Але давай дамовімся: ты заўтра пазвані мне ў канцы рабочага дня, недзе ў пяць. I мы дамовімся канчаткова...

— Што значыць — канчаткова? — не зусім зразумеў Рамейка.

— А тое і значыць... Ідзі, — падагнала яго Ларыса. — Не трэба гнявіць начальства, яно нас хлебам корміць, — сказала як са шпількаю: мусіць, не так яна думае, як гаворыць.

Узяла два бутэрброды, якія яшчэ заставаліся на талерцы, загарнула іх у некалькі папяровых сурвэтак і падала яму:

— Табе на вячэру, не адмаўляйся. Не галадай, купі сабе што каларыйнае. Добра?

Абняла яго за шыю і пацалавала ў шчаку. Ад такое нечаканае жаночае пяшчоты ён ледзь не заплакаў, але выгляду не падаў, сунуў бутэрброды ў свой пакоўны партфель.

— Дзякую. Зраблю так, як ты кажаш. I заўтра пазваню. Чакай.

Яны развіталіся ў прыхожай. Рамейка на працу трохі прыпазніўся, да таго ж у пакоі ён быў адзін, Ван Ваныч так і не заявіўся. На ўсе яго званкі даводзілася адказваць Рамейку, тлумачыць, чаму няма Ван Ваныча, а ён і сам не ведаў, што сталася з чалавекам. Мо хіба адпрасіўся ў начальства, а яму не сказаў. Бывае і такое.

Адным словам, усё ішло сваім парадкам. Рамейка заглыбляўся ў рукапіс, свет нібы прападаў для яго, ён быў недзе там, сярод герояў аповесці, і таму час ішоў непрыкметна. У перапынках, якія даваў сабе Рамейка для адпачынку, ён вяртаўся да сённяшняй гутаркі з Ларысаю, усміхаўся сам сабе: выйшла неяк так, што ён выставіў сябе нібы пакутнікам, ахвяраю, а не кепскім мужам і бацькам, якім яго можна палічыць. Не ён пакінуў сям’ю, а яго вымусіла пакінуць жонка. Вось толькі невядома, чаго яна такая злая — былі ж, відаць, нейкія «заслугі» ў яе мужа, каб так рэзка секануць: выбірайся! I гэта ж, відаць, не нейкі там часовы ўсплеск эмоцый, а ўсё тое, што збіралася, капілася, каб у нейкі крытычны момант вырвацца з набалелых грудзей: хопіць! «Чаша с краями полна!» Не можа быць, каб такія думкі не ўзнікалі ў Ларысінай галаве, аднак жа яна не вінаваціць яго на ўсе сто працэнтаў, яна робіць яму вялікую скідку, шкадуе яго. Нават гэтыя бутэрброды, пацалунак — ужо шмат пра што гавораць. Менавіта, што ў яе да яго не толькі цікавасць як да мужчыны, а як да чалавека, якога можна пакахаць... Ці нават ужо каханага? — пытаўся ў сябе Рамейка. Калі ён паспеў пакахаць яе за гэты кароткі час іх збліжэння, дык чаму яна, жанчына эмацыянальная, уражлівая, не можа прайсці такое дарогі — і мо яшчэ хутчэй за яго? Калі яна фактычна адмовілася ехаць у свет, значыць, у яе былі для такога кроку важкія довады, а першым з іх, напэўна, сталі яе пачуцці да яго. Вось што галоўнае, што рашыла, што пераважыла на шалях вагі ў жаночым сэрцы. Па ўсім відаць, што яны — закаханая пара, а такое ў іх узросце не так лёгка можна сустрэць...