— А мо варта было неяк згладзіць сітуацыю... папрасіць прабачэння? — глянуў на яго вялікімі шэрымі вачыма Арсень.

— Я думаў... Але дарэмна... тут у мяне завязаўся вузельчык з адною кабетаю, зямлячкаю, некалі канчалі адну школу... Яна разведзеная, мае двух сыноў... Але цяпер збіраецца ехаць у Польшчу, там у яе нейкія сувязі...

— I ты спадзяешся, што яна не з'едзе? А мо дарэмна? — разважліва пытаўся Арсень. — Ты гавары, але еш, а то склаў рукі, як апошняе ў печ укінуў.

— Дзякую, браце, я ўжо сыты-наеты, хоць гані мяне дадому, ды, бачыш, няма ў мяне дому. Гадзіну назад быў, і тут раптам... Ведаеш, раскажу табе баечку... Я ў народныя прыкметы-прыметы і веру, і не веру... Як пад настрой... А то летась у канцы года ў нас, як і ўсюды, падпіска на газеты. Пайшоў, падпісаўся, квіток атрымаў. Па новым годзе газетаў няма. Што за бяда? Іду туды, дзе падпісваўся, пытаюся, чаму няма газетаў. Жанчына тая паглядзела ў сваю картатэку, зверыла з маім квітком ды кажа: «У вас усё правільна запісана: кватэра дваццаць адзін». Як гэта дваццаць адзін, калі ў мяне 211, — кажу. А яна адказвае: «Вашай рукою напісана, вось паглядзіце». Вось так, я згубіў адзінку. Пераправіла яна, я заплаціў за пераадрасоўку, газеты пайшлі... А я сабе думаю: кепскі знак, нехта ад нас выбудзе. А хто — тут цяжка адгадаць. Жонка, дзеці, я? Як быццам усё ў норме. У жонкі з сэрцам не ў парадку... Мо яна?.. Валасы дыбам устаюць, як пачнеш думаць. Потым плюнеш: што будзе, тое будзе. А тут год канчаецца, усё ў парадку, і вер пасля гэтага ў нейкія прыкметы... Ажно вось як, браце, усё абярнулася. Згубіўся я сам, а два плюс адзін-адна засталіся. Выходзіць, што прыкметы не так сабе складваюцца-вымалёўваюцца. А тое, што ты пытаўся на пачатку... скажу табе шчыра, што ў мяне вельмі мала надзеі... Вельмі мала... Але трэба пачакаць. Яна дала мне два тыдні...

— Ну так, надзея ёсць, а якая — ніхто не ведае, мо і яна сама. У яе там нехта ёсць, ці што? Не казала? — трохі разварушыўся Арсень.

— Не сказала больш нічога, мо і сама, як ты кажаш, не ведае... А мо ад яе самое ўсё залежыць — я так улавіў з яе слоў. Нібы так: або яна згаджаецца, значыць — едзе, або не згаджаецца — і ўсё застаецца як было. Вось такая задачка з адным невядомым атрымліваецца, — адказаў Рамейка на Арсенева пытанне.

— Атрымліваецца так, браце: калі яна цябе любіць-кахае, дык застаецца, калі не — едзе. Ты думаў пра такі варыянт?

— А вось і не думаў, — паківаў галавою Рамейка. — І тут ты правільна зазначыў, што ад мяне больш залежыць, чым ад яе... Як я нуль, дык такім і застануся...

— Ну, ты ж не нуль, ты адзінка, якая згубілася і цяпер сядзіць вось тут перада мною, — пажартаваў Арсень.

I яны ўпершыню за ўвесь час зарагаталі: Арсень больш весела, пералівіста, Рамейка — трохі прыглушана, з адценнем суму.

— I калі ўжо далей пра гэтую адзінку, — весела працягваў Арсень, — дык яна не павінна сядзець склаўшы рукі, а ўвівацца ля яе, ціснуць на ўсе педалі, каб яна ацаніла яе як след, каб яна паказалася нават лепшаю, чым на самай справе.

— Відаць, у тваіх словах ёсць рацыя, — пагадзіўся з сябрам Рамейка, — але я трохі не такі, каб навязваць сябе некаму, выстаўляць нават у нерэальным асвятленні...

— А дарэмна! Успомні некалешніх сватоў. Як сват маляваў свайго наваспечанага маладога? Гэта быў герой з герояў: і прыгожы, і разумны, і багаты, і гаспадарлівы, і спагадлівы, і абыходлівы. А ўжо як любіць-кахаць будзе, дык толькі падзівіцца можна: на руках насіць будзе, у пасцель крупнік прыносіць, ад ветру затуляць будзе, камароў-мухаў да яе і блізка не падпусціць, а сабак — тым болей. А дзетак колькі наробіць-наплодзіць — дык не пералічыць. I ўсе будуць разумныя, здаровыя і шчаслівыя — на радасць бацькам сваім.

— Вось хіба цябе сватам узяць, дык выйгрыш быў бы, ты ўжо не выпусціў бы з палону шызую галубку, так бы і трапіла ў тваё сіло з хітрых і разумных слоў, азірнуцца не паспела б. Нездарма ты дысертацыю па фальклоры абараніў, усю народную мудрасць спасцігнуў... А я не тое што далёкі ад гэтага, але неяк больш у сучаснасць акунаюся, а яна нейкая такая празаічная, жорсткая, без сантыментаў.

— Ну, у сучаснасці ўсяго знойдзеш, мо ты і праўду кажаш, як у твае зямлячкі, у жонкі ўрэшце. У цябе такі трохкутнік, што не пазайздросціш. Але ж якая ні была б складаная сітуацыя, яна ўрэшце спрашчаецца, вострыя вуглы прытупляюцца, наступае штыль. Ці не так?

— Безумоўна, войны і канфлікты — гэта як дробныя эпізоды ў гісторыі, але яны надта дорага абыходзяцца чалавецтву. А сямейныя канфлікты — гэта як адгалоскі, з меншымі стратамі, аднак жа каго яны ўцягваюць у сваю арбіту, тым не пазайздросціш, як ты сказаў.

— Ты маеш на ўвазе сябе? — як бы не зразумеў Арсень.

— Сябе і да сябе падобных. Але ў нашым, у маім выпадку, я лічу, што вінаваты перш за ўсё мы самі, груба кажучы, самі сабе капаем яму, у якую і падаем. Як вось я, як мая жонка Марына. Як гаворыцца, не бераглі тое, што мелі. I вось вынік... плачэўны...

— Ведаеш, як казалі разумныя рымляне: Nemo sine vitiis est — ніхто не родзіцца без заганаў. Гэта я к таму, што не будзь ты мазахістам, а па-нашаму — самаедам. Усе мы не без граху.

— Ты мяне супакоіў, браце Арсень. I дзякуй табе за гэта... А для размінкі хачу загадаць табе загадку, нам некалі малым дзед загадваў: што бяжыць без повада, што гарыць без полымя, што расце без кораня?

— Чуў, чуў такую загадку, і ў нас на Смаргоншчыне яна бытуе, ды і не толькі, а па ўсёй Беларусі: вада бяжыць без повада, сонца гарыць без полымя, а камень расце без кораня. Як табе наконт каменя?

— Ведаеш, простыя людзі вераць, што камяні растуць. У нас на Ляхаўшчыне гэтулькі камянёў! Іх збіраюць кожны год па некалькі разоў, а яны на другі год зноў вылазяць з зямлі, нібы нараслі за зіму, — патлумачыў Рамейка.

— Так і ўсюды, дзе камяністая глеба. Каменя не любяць, але паважаюць. Без яго не абыдзешся, будаўнічы матэрыял, дармовы...

Яны гаварылі да позняй ночы. Арсень шмат расказваў пра сябе, пра сваю працу па збіранні фальклору, гэтых скарбаў народнай творчасці, якіх у нас шмат, як тых камянёў, што можна будзе, сабраўшы, выдаць не менш як пяцьдзесят тоўстых тамоў, чаго, між іншым, не маюць іншыя народы, нават нашы суседзі.

Назаўтра ранічкай пасля мыцця-брыцця і лёгкага сняданку разышліся кожны на сваю працу. Праз дзень ці два Арсень ад’язджаў да сваіх, хутка яму павінны даць кватэру, і тады забярэ сям’ю. А Рамейка пайшоў у свой Дом друку, у выдавецтва. Здаецца, усё як было... Аднак нешта ўжо не так, нейкі шашаль точыць Рамейку з сярэдзіны, настрой пагаршаецца, нібы падае атмасферны ціск, а кожны тэлефонны званок адзываецца ў сэрцы ледзь не сапраўдным болем: мо ад Марыны, мо там што з дзецьмі ці ад Ларысы — мо што змянілася ў яе планах... Але ўсё ідзе нармальна, звоняць аўтары, пытаюць, як работа, ці хутка ў набор, ці хутка карэктура — звычайнае выдавецкае жыццё, яго ні паскорыш, ні замарудзіш, у яго свой рытм.

Рамейка трохі супакойваецца, бо зачытваецца, улазіць з галавою ў свой рукапіс і забывае пра ўсё на свеце: ён ужо там, недзе далёка, ідзе побач з героем, з нечым згаджаецца, нешта не падабаецца, ён пратэстуе, бо адчувае фальш ці недарэчнасць сітуацыі. Вось пра гэта трэба будзе пагаварыць з аўтарам — робіць сабе заўвагу алоўкам на полі рукапісу.

Да абеду ўсё прайшло спакойна, а па абедзе яго паклікалі ў бухгалтэрыю, дзе галоўбух сказаў, што ёсць выканаўчы ліст на яго імя: будуць вылічваць аліменты на дзяцей. I паколькі старэйшая дачка студэнтка, то і на яе таксама — да канца вучобы.

Рамейка пра гэта чуў здалёк, а вось цяпер давялось пачуць зблізку. Тут нічога не папішаш, хай вылічваюць, колькі трэба. «Ну і з ганарараў за пераклады — таксама», — дадаў галоўбух. На яго цяпер пазіралі нейкімі цікаўнымі вачыма, як на нягодніка і здрадніка, чалавека з падмочанаю рэпутацыяй. А мо яму так толькі здавалася? Хоць, як правіла, людзі асуджаюць усіх, хто пакідае сваю сям’ю, стварае другую. I вось Рамейка трапіў у гэтую катэгорыю аліментшчыкаў, з яго будуць вылічваць там нейкую чвэрць ці колькі з зарплаты на карысць дзецям: усё па законе.

Вось і першы камень на яго дарозе, а колькі іх яшчэ будзе — невядома, але што без іх не абыдзецца, Рамейка ўпэўнены. Марына ў крыўду сябе не дасць, яна ўсе яго радасці, калі яны будуць, ператворыць у жахлівыя непрыемнасці, і ён забудзе, што такое спакойнае жыццё. А мо не такі страшны чорт, як яго малююць? А потым усё ўляжацца, пойдзе раўней, прападзе навізна і нязвыкласць новага стану жыцця? Ці ён першы, ці ён апошні? Колькі сёння такіх сем’яў, дзе няма ладу, дзе муж уцякае ад жонкі ці жонка ад мужа? Дзеляць дзяцей, дзеляць кватэры, судзяцца... Жахоцце! Не, відаць, Рамейка да такога не прывыкне ніколі!

Ледзь даседзеў да канца рабочага дня, ужо не чыталася, думкі разляталіся, як спалоханыя птушкі, пераскоквалі з аднаго на другое... А што, калі схадзіць дадому? Нібы забыўся чаго-небудзь узяць, пашпарт ці яшчэ што? Не, проста няма сілы, каб зноў бачыць іх, жонку і дачку, якія яшчэ ўчора былі блізкія, а сёння аддаліліся на сто вёрст: жонка мо падасць на развод, дочкам ён будзе плаціць аліменты... Гэта такая перагародка, цераз якую не проста пералезці... Ларысе таксама не пазваніў, хоць спакуса была вялікая — спытаць, як там з паездкаю: калі, надоўга ці назаўсёды? Не, лепей не чапаць балючага месца, лепей пачакаць — хоць бы з тыдзень. Ці хопіць у яго цярпення? Дзіўна, што, калі ён быў яшчэ сем’янінам, хацелася там быць, яго туды цягнула, як магнітам, а цяпер, калі вольны, чамусьці тое жаданне ўляглося. Няўжо тое, што яна дала яму два тыдні тэрміну, так супакоіла? Хутчэй тое, што не трэба наступаць чалавеку на мазоль, няхай ён там робіць, што яму трэба, не замінаць, не паказваць, што табе цікава ведаць усе дробязі: у які бок усё ідзе і ці ў той, што трэба?

Адным словам, усякае такое глупства лезла ў галаву, не давала спакою, хацелася нешта рабіць, некуды ісці, а што рабіць — невядома, а куды ісці, у які бок — таксама няясна. Каб гэта дзе ў вёсцы, дык узяўся б секчы дровы, насіць ваду ці яшчэ што — і усё стала б на месца. А тут мо хіба паехаць за горад, у лес? Лес вельмі добра адцягвае ўсякія сардэчныя болі, уціхамірвае сваім аднастайным шумам верхавін, лечыць як найлепшы доктар.

Не, трэба пачакаць. Як добра, што ён застаў Арсеня Лісоўскага ў сваім інтэрнаце, тут Рамейку проста пашэнціла. Дзе б ён сёння быў, каб не ў Арсеня? Бадзяўся б па горадзе, думаў бы дзе пераначаваць? Пайшоў бы да якой добра знаёмай? Як ні дзіўна, у яго такіх не было... З другога боку, а чаго ён уцёк, спалохаўся тае запіскі? Сказаў бы Марыне: калі ты не можаш мяне бачыць, дык не глядзі, а не — дык ідзі ты адгэтуль, а мне тут добра, і нікуды я не пайду. Але... Ці трэба выпрабоўваць чалавечае цярпенне? Яна і так, як напятая струна, — адзін неасцярожны рух — і пэнкне, парвецца са звонам. Сёння ён ужо менш яе шкадаваў як жонку, а больш як матку іх дзяцей, за якіх яны абое адказваюць перад людзьмі і перад Богам. Але калі і з ёю нешта здарыцца, яны таксама будуць пакутаваць, перажываць, а гэта ўжо будзе вялікім папрокам яму, бацьку, які давёў іх матку да такога становішча. Ён не быў упэўнены, што дочкі будуць вельмі перажываць іхні разрыў, успрымуць гэта як нейкі дробны эпізод у іх жыцці, а тыя словы, якія сказала старэйшая, што, «як пойдзеш, дык толькі не вяртайся», былі сказаны пад настрой, з лёту, як адказ на няўдалы яго жарцік.

Яму здавалася, што дочкі адносяцца да яго больш спагадліва, чым іх маці, але гэта таму, што не ведаюць усёй складанасці адносін паміж бацькамі, іх вочы ці сэрцы яшчэ не бачылі таго, што яны ўбачылі б, каб былі дарослыя, хоць старэйшай ужо хутка дваццаць. Старэйшая мела больш мужчынскі характар, яе ў школе называлі Салдатам, была далёкая ад дзявочых сантыментаў, закрытая ў сабе, у той час як малодшая больш хінулася да бацькоў, моцна перажывала ўсякія сямейныя спрэчкі і сваркі, старалася прымірыць матку і бацьку, не прымаючы ні аднаго, ні другога боку, а як бы застаючыся пасярэдзіне, як той амартызатар. I часам яе дзіцячыя слёзы дапамагалі затушыць той вогнік, які разгараўся паміж бацькамі і пагражаў перакінуцца ў вялікі пажар.

Толькі цяпер да яго даходзіла, што самымі большымі ахвярамі у канфлікце паміж бацькамі становяцца дзеці, і што тыя траўмы, якія ім наносяць бацькі сваімі разводамі, застаюцца на ўсё жыццё і мо нават робяць іх нешчаслівымі назаўсёды. А бацькі ў большасці выпадкаў, аслепленыя злосцю і сваімі крыўдамі, мала дбаюць пра сваіх дзяцей, хочуць і іх падключыць да сваіх разборак, зрабіць сваімі саюзнікамі, часцей за ўсё — матчынымі.

21

Час, які быў спыніўся для Рамейкі на некалькі дзён, скрануўся з месца і пайшоў шпарчэй. Тыдзень скаціўся, як яго і не было, пачынаўся новы. Рамейку карцела пазваніць Ларысе дадому, але ён апошнім намаганнем волі стрымліваў сябе. Хоць потым разважаў: а навошта такая ахвяра? Хіба не можа ён падаць сігнал, што засумаваў па ёй, замаркоціўся і хоча бачыць яе? Але гэта было б нармальным пры іншай хадзе падзей, а тут сітуацыя нагадвала аварыйную: і ў яго, і ў яе ўсё ішло не так, як у добрых людзей, а неяк наўскасяк.

Сёння раніцай Рамейка развітаўся з Арсенем Лісоўскім — той паехаў да сваіх на які тыдзень, а ён застаецца адзін. Неяк нават нязвычна і сумна, у чужым месцы — і ты адзін. З Арсенем яму паводзілася добра, ён чалавек далікатны, з ім можна гаварыць на балючыя тэмы, ён не дражніць, а супакойвае. Сённяшнюю Рамейкаву сітуацыю ён раскладае па палічках у такім парадку: магчыма, жонка пагарачылася ў сваім учынку, яна можа адумацца і папрасіць у яго прабачэння, а што рабіць яму, Рамейку, — тут ужо няхай ён вырашае сам. Калі ў яго не зайшло ўсё глыбока з Ларысай, дык можна вярнуцца ў сваю сям’ю, а калі ў яго самыя лепшыя пачуцці да Ларысы, — можна падумаць. Але гэта ў тым выпадку, калі яна застаецца ў Мінску, а не едзе ў Польшчу, як збіралася. Добра, калі ў чалавека ёсць выбар, але горш, калі ён не ведае, што выбраць: і гэта добра, а тое яшчэ лепш. Няйначай, такая праблема цяпер паўстала перад Ларысай: там у яе нехта ёсць, яны дамовіліся — і яна павінна ехаць. Вось цяпер яна і ўзважвае, выбірае: ці гэта, ці тое? Што пераважыць? Застаецца цярпліва чакаць.