Үз хәсрәтем үземә җиткән
И своего горя достаточно
Ата алмаган җәя сайлар
Кто не может выстрелить, тот выбирает лук
Аткан ук кире кайтмас
Выпущенная стрела обратно не вернётся
Ашыккан су диңгезгә җитмәс
Торопливый ручей моря не достигнет
Аҗаган-кайнаган урын
Самое пекло
Авырлык күрмәгән рәхәтне белми
Не вкусивгоря, не узнаешь и радости
Авырткан тешкә тел тия
Язык всегда больной зубзадевает
Агач атка атландыру
Посадить в галошу
Агымга каршы йөзеп булмый
Против течения не поплывёшь
Адым-адым − юл булыр, тамчы-тамчы − күл булыр
Шаг за шагом будет путь, капля за каплей − озеро
Аерылган ил азар, кушылган ил − узар
Развалившаяся страна отстанет, воссоединившаяся – опередит
Адашкан кешедән юл сорама
Не спрашивай дорогу у заблудившегося
Аз булсын, яхшы булсын
Мал золотник, да дорог
Азагын күрсәтмәсәң, башын башлама
Не стращай началом, покажи конец
Аздан күп була, күптән юк була
Из малого получится многое, а из многого – ничего
Оясында ни булса, очкынында шул булыр
Что в гнезде, то и на себе
Начар арба юл боза, начар түрә ил боза
Плохая телега портит дорогу, плохой чиновник − портит страну
Начарны күрмәс борын, яхшының кадере юк
Плохого нос не узрел, а увидеть хорошее никто не созрел
Колакка киртеп куярга
Зарубить себе на носу / букв. “на ушах”
Кискән ипи кире ябышмый
Отрезанный ломоть обратно не приклеишь
Йокы тамак туйдырмый
Одним сном сытне будешь
Искега тимә, исең китәр
Кто старое помянет, тому глаз вон
Запас эчне тишми
Запас карман не тянет
Вактан эре җыела
Из мелкого собирается крупное
Буккатимәсәң ис чыкмый
Не трогай грязь, не испачкаешься
Беткә үч итеп тунны утка якмыйлар
На зло вшам шубы не сжигают
Авылыңда ни барны башка авылдан сора, өеңдә ни барны күршедән сора
Новости своей деревни узнаешь в соседней, новости своего дома узнаешь от соседей
Авызыңа салганны йота бел
Не откусывай больше того, что ты в состоянии проглотить
Аракы керсә, оят качар
Вино приходит − стыд уходит
Ашыккан ашка пешкән
Поспешишь − людей насмешишь
Авыр басканчы, җиңел калкадыр
Лёгок на подъём / Лёгкость наступает перед трудностью
Иелгән башны кылыч кисми
Топор склонённую головуне рубит
Изге урын буш булмас
Свято место пусто не бывает
Ике арада битараф
Нейтральный между двумя
Ике тамчы су кебек
Как две капли воды
Авылны макта, шәһәрдә тор
Хвали деревню, живи в городе
Агач күрке яфрак, әдам күрне − чүпрәк
Красота дерева спрятана листьях, человека − в одежде
Ач ирнең ачуы яман
Голодный муж − злой
Ачу йоту − тау йоту
Затаить обиду словногору проглотить
Андый бишкойрыкның (җилбәзәк, җиңел акыллы) бер койрыгын да тоталмыйсың
Такого пятихвостого и за один хвост не удержишь
Авызыңда кан булса да кеше алдында төкермә
Даже если рот полон крови – не стоит плевать перед людьми
Ана сөте белән кермәсә, тана сөте белән кермәс
То, что не вошло с материнским молоком, с коровьим уже не войдет
Ачык ишек, якты чырай
Открытые двери, приветливое лицо / Нет двери, которую бы не открыла любезность
Бал тәмле дә, корт чага
Мёд сладок, да пчёлы жалят
Балтасы суга төшкәндәй
Как в воду опущённый
Баскан җиреннән ут чыга
Где след, там и огонь
Без капчыкта ятмас
Шило в мешке не утаишь
Бияләй эченнән йодрык күрсәтмә
Кулак в рукавице не показывают
Башың карт булса да, йөрәген яшь булсын
Пусть сердце остаётся молодым даже с седой головой
Бүгенге ачуны иртәгәгә саклама
Не храни обиду до завтра
Бүген миңа, иртәгәгә сиңа
Сегодня − мне, а на завтра тебе
Баш сау булса, башка бүрек тә табылыр
Была бы голова цела, ушанка найдётся
Беркемнең дә башы ике түгел
Ни одна шеядве головы не удержит
Биргәннең битенә карама
Дающему в лицо не смотрят
Бүләк − атның тешенә карамыйлар
Дарёному коню в зубы не смотрят
Бата торган − еланга да тотына
Утопающий и за змею схватится
Батканга яңгыр куркыныч түгел
Утопающему дождь не страшен
Батсаң − таза суга бат
Если и тонешь, то делай это в чистой воде
Башы барның соңы бар, әүвәле барның ахыры бар
У начала есть конец, у почина есть венец
Башыңа төшсә башмакчы, булырсыңторучы
Упадёт башмак на голову − станешь башмачником
Башыңа төшсә, түмгәккә дә сәлам бирерсең
Упадёт на голову, и пню начнёшь кланяться
Бал-май эчендә йөзәргә
Как сыр в масле кататься
Бай − саңгырау, түрә − сукыр
Богач − глухой, вождь − слепой
Бай башына кол җитәр
И на голову богачахватит рабов
Байдан батрак артмый
Батраков для богача много не бывает
Белгән җирдә баш кадерле, белмәгән җирдә тун кадерле
В знакомом месте − ценность самого человека, в чужом − его кафтан ценен
Батыр ярасыз булмас, ярасы дәвасыз булмас
Богатырь не бывает без ран, раны не бывают без исцеления
Бер елны бүдәнә симерсә, икенче елны тартар симерә
Если в нынешнем году потолстел перепел, то в следующем − дергач
Бикә бизәнгәнче туй бетә
Пока дама нарядится − свадьба закончится
Бу чакта бияләй эчендә бармак кыймылдатканны беләләр
В такие моменты и шевеление пальцев в рукавицах заметно
Бугын бизмәнгә сала
Всю грязь кладёт на весы
Баш тубал булды
Голова как рой пчёл
Баскан да каткан
Встал как истукан
Бир миңа да мин − сиңа
Рука руку моет
Бит күрке − күз, тел күрке − сүз
Красота лица − глаза, а языка в словах
Бишкә урын табыла, бергә урын табылмый
Пятерым хватит места, а одному − нет
Боермак сездән, йөгермәк бездән
Командование − с вас, беготня − с нас
Буш башлар туры баса, тулылары иелә
Пустые головы стоят прямо, умные – склоняются
Биткә бияләй каплап
Скрыться за варежкой
Бал ачымас, кыз картаймас
Мёд не застоится, девица не состарится
Бер күктә ике кояш була алмый
Двух солнц на одном небе не бывает
Былтыр яуган карны быел эзләү ни файда
Прошлогодный снег искать сейчас бесполезно
Буклы чабата да кайчакта кирәк була
И худой (грязный) лапоть порой пригождается
Барына канәгать бул, югына сабыр ит
Будь благодарен за все, что имеешь, и принимай терпеливо то, чего у тебя нет
Булыр-булмаска ышанма, кулыңдагыдан аерылма
Не верь тому, чего пока нет, не расставайся с тем, что в руках
Бай булсаң илең сыяр, сау булсаң ирең сыяр
Богатству сулит слава, здоровью − любовь
Егет кешегә җитмеш төрле һөнәр дә аз
Доброму молодцу и семидесяти ремесел мало
Гаеп мулла кызында да була
Грешной бывает и дочь попа
Гел-гел ак күмәч белән майлы ботка да туйдыра
Постоянные белый хлеб и каша с маслом − надоедают
Гомер уза, күлмәк туза
Жизнь проходит, а платье ветшает
Егетлек кадерен карт белер
Цену молодостизнает лишь старик
Иске яңаны саклый
Старое бережёт новое
Җиңелне эзләгән авырга каба
Тот, кто ищет лёгкое, натыкается на тяжёлое / Бесплатный сыр только в мышеловке
Җиңелне җил күтәрер, авыр урынында калыр
Лёгкое поднимает ветер, а тяжёлое остаётся на месте
Еракка яшерсәң, якыннан алырсың
Спрятав далеко − найдёшь рядом
Еракта − кешнәшер, якында − тешләшер
Вдалеке − ржёт, вблизи − кусается
Ерактагы чап була, килә-килә чак була
Дальняя слава со временем меркнет
Ерактан арба белән китергәнче, якыннан капчык белән китер
Чем на телеге издалека, неси вмешке вблизи
Еракка яшерсәң, якыннан алырсың
Спрятав далеко, возьмешь вблизи
Ерактагы кояш нык кыздыра
Дальнее солнце греет сильно
Җан биргәндә юнь биргән
Отдавая душу, нашёл путь
Җил исми, яфрак селкенми
Без дуновения ветра и листик не шелохнётся
Җиде кат үлчә, бер кат кис
Семь раз отмерь, один раз отрежь
Җан тартмаса, кан тарта
Не душа, так кровь тянет
Җан җәннәт тели − гөнаһ җибәрми
Душа желает рая, но грех не отпускает
Җете кызыл тиз уңа
Ярко-красный быстро линяет
Җиде кат җир астына керсә дә эзләп табар
Найдет даже то, что спрятано за семью печатями
Җылы сөяк сындырмый, салкын җанны тындырмый
Жар костей не ломит, холод душе не даёт покоя
Җылы тәнеңдә тузсын
Пусть износится на тёплом теле
Җәяүлегә янчык авыр
Пешему и кошель втягость
Заманың ничек булса, бүркеңне шулай ки
Носи головной убор по погоде
Зур күтәреп бәләкәй суккан
Мал да удал
Зур нәрсәне кечкенә белән үлчиләр
Большое меряют малым
Ике куянның (көймәнең) койрыгын тотарга
За двумя зайцами погонишься, ни одного не поймаешь
Кара товар кыйммәтле була
Чёрный товар − ценный
Кул кулны юа, ике кул битне юа
Рука руку моет, а две руки лицо моют
Кысыр хасрәттан башыңны кайгыга салма
Пустые печали не стоят переживаний
Көчләнеп яр булып булмый
Насильно опорой не стать
Кемнең кулында − шуның авызында
У кого в руках, у того и во рту
Кеше ризыгын кеше ашамый
Предначертанное человеку никто не отберёт
Кешенеңкем икәнлеге маңгаена язылмаган
У человека на лбу не написано − кто он
Көче җиткәнгә − көчектәй
Сильный брюхом − слабый духом
Көчең барда эшлә, тешең барда тешлә
Силы есть − работай, зубы есть − грызи
Күп яшәгән ни белгән, күпне күргән шул белгән
Мудр не тот, кто долго прожил, а тот, кто многое поведал
Кара халык − кара сарык
Темнокожий народ − чёрная овечка
Карга күзен карга чукымый
Ворон ворону глаза не выклюет / Чёрные глаза в снегу не спрячешь
Көн күрмәгән көн күрсә, көндез чыра яндырыр
Кто не знает, что такое свет, тот зажжёт лучину и днём
Көн күрмәк кеше белән
Человек живет с людьми
Күз курка − кул йолка
Глаза боятся − руки делают
Күз күрә берне, күңел − меңне
Глаза видят одно, а сердце − тысячу
Кызуы да пешерә, суыгы да пешерә
И горяее печёт, и холодное печёт
Кызыл кар яуганда
Когда пойдёт красный снег
Кисеп ташлаган тырнагына да тормый
И в подмётки не годится / Отрезанного ногтя не стоит
Кемнең кулында, шуның авызында
Своя рука владыка /У кого в руках, у того и в зубах
Көтүче нинди, көтүе дә шундый
Каков пастух, такого и стадо
Сыйлаганда су эч
Пей воду, если угощают
Кыз картаймый, бал череми
Девушка не стареет, а мёд не портится
Кала хәлен беләсең килсә, салага бар
Столичные новости узнаешь в селе
Калын сандал чүкечтән курыкмас
Мощная наковальня молота не боится
Каләм изгегә тартыр
Карандаш тянет к искусству
Кылыч күтәргән − кылычтан үтәр
Поднявший мечь − сам поранится
Кеше йортында йөреп солтан булганчы, үз йортыңда йөреп олтан бул
Чем в чужом доме быть султаном, будь подошвой в своём
Кеше күңеле пыяла, нык кагылсаң уала
Чужая душа − хрусталь, чуть тронешь − разобьётся
Кая барсаң да кара, сакалың артыңнан калмый
Куда бы не пошёл, твоя борода идёт следом
Кая барсаң да, бер кояш
Куда бы ни пошёл, солнце то же
Кем арбасына утырасың, шуның җырын җырларсың
На чью телегу сядешь, те песни и будешь петь
Кара болыт булып йөрү
Ходить как чёрная туча
Кара ипине җиксенсәң, кара көнгә калырсың
Будешь сторониться чёрного хлеба − окажешься в чёрных днях
Керереңнән алда, чыгарыңны уйла
Перед тем как зайти, подумай, как будешь выходить
Кечкенә булса да, эче төш кенә
Мал золотник, да дорог
Кечкенә дошман зур пошман китерер
Маленький враг принесёт много бед
Каракның бүреге яна
На воре и шапка горит
Колак итен ашарга
Прожужжать уши
Күбенә түзгәнне, әзенә дә түзәрсең
Вытерпев многое, и малое переживёшь
Карама беләкккә − кара йөрәккә
Гляди не на руки, а на сердце
Караңгы төннән соң якты көн килә
Даже после самой тёмной ночи наступает рассвет
Караңгыда күз кысканы беленми
В темноте подмигиваний не видно
Ак белән караны аера белмәү
Не уметь отличить чёрное от белого
Ак булмаса да, пакь булсын
Даже если не белое, так хотя бы чистое
Ак нәрсә кер күтәрми
Белая вещь не притягивает грязь
Акка кара белән язылган
Написано чёрным по белому
Акка кара тиз йога
К белому чёрное быстро пристаёт
Аккан су кире кайтмас
Течение реки не повернуть вспять
Аккан суга монтар юк
Текущей воде преград нет
Акны кара дип әйтү
Принимать белое за чёрное
Акны күп таушалдырсаң, карага әйләнер
Если белое долго мусолить, оно становится чёрным
Аксөяк эш сөймәс
Белая кость не любит работу
Алга бар − артыңа кара
Двигаясь вперёд, оглядывайся назад
Алда барма, артта калма
Не беги вперёд, но и в конце не плетись
Алдыңа бер карасаң, артыңа биш кара
Посмотри вперёд один раз, а назад − пять
Алдыңа кара − кая барганыңны белерсең, артыңа кара − каян чыкканыңны белерсең
Посмотришь вперёд − увидишь направление, взглянешь назад − увидишь пройденный путь
Алдыңда − ялтырый, артыңда − шалтырый
Спереди блестит, сзади бренчит
Андый гына хан кызында да була
Такое и у царской дочери бывает
Аннан игелек күрсәң, Алладан каза күрерсең
Получая от него доброту, от Бога получишь беду
Аның күле тирән
Его озеро глубокое
Аптыраган үрдәк арты белән чума ди
Удивлһнная утка ныряет хвостом
Арба ватылса − утын, үгез үлсә − ит
Сломанная телега − к дровам, смерть быка − к мясу
Артында патшаны да сүгәләр
За спиной ругают даже царя
Асыл нәрсә зур булмый
Истинные вещи большими не бывают
Үтмәс пычак та кул кисә
Даже тупойнож может поранить руку
Үзе егылган еламас
Упавший по своей вине не заплачет
Үз урынын белмәгән, урынсыз калыр
Не знающий своего места − останется без него
Үзе юкның күзе юк
На нет и суда нет
Үзен зур тоткан түрәнең, соңы хур булыр
Высоко взлетел, да низко падёт
Төрмә бик таза да, берәү дә кереп ятарга теләми
Тюрьма − добротная, но никто не желает там оказаться
Агачның асылын корт ашар
Самое ценное в дереве поедают жуки
Шайтан таягына кырау тими
Чертову палку заморозки не берут
Түбәнгә карап шөкер ит, югарыга карап фикер ит
Смотри вниз и благодари, сморти вверх и размышляй
Түбәң күктә булса да, аягың җирдә булсын
Даже если голова на небесах, ноги пусть будут на земле
Тотылмаган − карак түгел
Не пойман − не вор
Таяк ике башлы
Палка о двух концах
Син күр дә мин күр!
В мгновение ока!
Тели белсәң − теләк, тели белмәсәң − имгәк
Умеешь желать − желание, не умеешь − бремя
Тырнак астыннан кер эзләмә
Не ищи грязь под ногтями
Тилегә юл куй
Дай дорогу дураку
Симез суйның гөмере кыска
Жизнь толстой овцы коротка
Сукыр күп күрер, аксак күп йорер
Слепой много видит, хромой много ходит
Соранучы күп, бирүче генә юк
Просящих много, только дающих − нет
Сөттән ак, судан пакь
Белее молока, прозрачнее воды
Сүтек ертыктан көлгән ди
Прореха над прорезью смеётся
Сәбәпсез яфрак та селкенми
Без причины и лист не шелохнётся
Суган суы суырып (бушка диярлек эшләү, шул сәбәпле бик ярлы яшәү турында)
Болота исходил, а рыбы не наловил / Жить впроголодь / Пить луковую воду
Сугыш беткәч, батыр күбәя
После боя все кулаками машут
Сугыш корбансыз булмый
Войны без потерь не бывает
Сугышка барып чукмарын оныткан
В бою булаву потерял
Сугышка чукмарсыз бармыйлар
В бой без палицы не ходят
Суда балык адашмас
Рыбка в воде не потеряется
Суда көймә эзе беленми
След лодки на реке не остаётся / Не заметен
Су чокыр җиргә җыелыр
Вода собирается в яме
Су язып май төшмәс
Масло с водой не смешаешь
Син дә мулла, мин дә мулла − атка печән кем сала?
И ты поп, и я поп, а кто коровам сено даёт?
«Сакланганны саклармын», − дигән ходай
Бережёного Бог бережёт
Сабанда сайрашмасаң, ындырда ыңгырашырсың.
Не потопаешь, не полопаешь
Сабыр иткән − морадына җиткән
Терпение приносит спасение
Сабыр төбе − сары алтын
На дне терпения скрыто золото
Сүзе хакны, йөзе ак
Там, где правда, там и светлый лик
Соравына күрә җавабы
Какой вопрос – такой ответ/ Какова музыка, таков и танец
Патша талап ала, хәерче теләнеп ала
Царь грабеңом берёт, а нищий – попрошайничеством
Патшадан курыкма, губернаторыңнан курык
Бойся не царя, а губернатора
Патшаң сукыр булса, бер күзеңне кысып үт
Если твой царь слеп, пройди закрыв один глаз
Олы кеше − солы төше
Старый человек − овсяная шелуха
Олыласаң олыны, олыларлар үзеңне
Уважая старших, будешь уважаем сам
Олы башыңны кече итеп йөрмә
Старую голову не выставляй как молодую
Озын янында кыска беленер
Низкий выделяется рядом с высоким
Ни чәчсәң, шуны урырсың
Что посеешь, то и пожнёшь
Ни ылтара, ни пылтара − калган ике уртада
Ни туда, ни сюда − остался промеж двух (на перепутье)
Миннән киткәнче, иясенә җиткәнче
Пока от меня уйдёт и пока до хозяина дойдёт
Миңа дисә: ни эссе түгел, ни суык түгел
Мне ни горячо, ни холодного от этого
Мондый көндә яхшы кешенең эте дә йөрмәс
Хороший хозяин и собаку в такую погоду на улицу не выгонит
Морҗәң кыек булса да, төтене туры чыксын
Даже если труба кривая, дым пусть прямо идёт
Муенга тагылган таш булдың
Лёг камнем на шею
Маңгаена язылган
На лбу написано
Мәчегә уен, тычканга кыен
Для кота игра, для мышки − сложности
Курыксан − эшләмә, эшләсәң − куркма
Боишься − не берись, взялся − не бойся
Күз күрә берне, күңел − меңне
Глаза видят одно, душа − многое
Карама беләккә – кара йөрәккә
Гляди не на руки, а на сердце
Коега таш ташлау җиңел, алуы гына авыр
Легкобросать камни в колодец, а вот достать − сложно
Коега төкермә, кайтып су эчәрсең
Не плюй в колодец – и тебе из него пить придётся
Комнан аркан ишү
Строить замки из песка
Куеныңда таш саклау
Хранить камни за пазухой
Корал эшләр, ир мактаныр
Оружие сделает, а муж похвастается
Кешегә кое казысаң, үзең буе казы
Роешь чужому колодец − делай это под свой рост
Кешене тыңла, үзеңнекен эшлә
Слушай других, но делай по-своему
Кыскалыкта − осталык
Краткость − сестра таланта
Олы йортка ни кирәк − кечесенә шул кирәк
Что нужно старому дому, то нужно и молодому
Ничә чәйнасәң дә бер балык башы
Сколько бы нижевал, все − голова одной рыбы
Керереңнен элек чыгарыңны уйла
Прежде, чем войти, думай, как будешь оттуда выходить
Кызыл кар яугач
После дождичка в четверг
Кеше кубызына биергә
Плясать под чужую дудку
Кашьяк шалтырамый тормый
Посуда не лежит без шума
Кирәк ташның ауры юк
Своя ноша не тянет
Көнбагыш − эш калдыргыч, аракы − ыштан салдыргыч
Семечки − друг безделья, водка − друг бедности
Күзгә төртсәң күренмәслек
Ни зги не видно
Карт хәтере − тишек иләк
Память старика − обветшалое сито
Күпне көткән, аздан коры калыр
Много хочешь − мало получишь
Курыкканга куш күренә
У страха глаза велики
Курыкканны эт абалый
Пугливого и собака не пропускает
Кыз мактала эш белән, түгел энҗе теш белән
Девица славится работой, а не жемчужными зубами (улыбкой)
Бергә чакта талашыр, аерылгачтын ялашыр
Что имеем не храним, а потерявши плачем
Бердә түгел, илдә көч
В единении – сила
Берегүдә − бәрәкәт, аерылуда − һәлакәт
Счастье в единстве, а в разлуке − погибель
Беренче коймак төерле була
Первый блин комом
Берлек кайда – көч шунда
Сила в единстве
Берне сугып икегә тию
Убить двух зайцев одним выстрелом
Түбәсе күккә тию
Быть на седьмом небе
Бәхет тәхеттә түгел
Счастье не во власти
Без күрәсен кем күрсен
Предначаретанное нам − чужой не увидит
Ике уйла, бер эшлә
Сделай один раз, но подумай дважды
Икәү белгәнне ил белә
То, что знают двое − узнает весь мир
Яшь чак − дәртле чак
Молодость − сила
Бер картлыкта − бер яшьлектә
И в старости, и в молодости
Бер рәхмәт мең бәләдән коткарыр
Одно спасибо спасёт от тысячи напастей
Күп кызлы йортта су булмас
В доме, в котором много девочек, воды не бывает
Исереккә диңгез тубыктан
Пьяному и море по клено
Көлгән түрәдән ерак кач
Держись подальше от улыбающегося начальника
Иске яңага урын бирер
Старое уступит место новому
Иске яңаны саклый
Старое хранит новое
Искегә тисәң, исең китәр
Кто старое помянет − тому глаз вон
Искесез яңа булмас, ямансыз яхшы булмас
Без старого не будет нового, без плохого − не будет хорошего
Искә алмаган түмгәк чана аудара
Забытый чурбан сани перевернёт
Дөя дә бүләк, төймә дә бүләк
И верблюд подарок, и пуговка
Дөньяныкы дөньялыкка калсын
Жизненное пусть останется при жизни
Дөнья күләсә − әйләнә дә бер баса
Земля круглая, прокрутится и все встанет по местам