Публикуется по изданию: Morkinskinna / Finnur Jónsson (SUGNL. В. LIII). 1932.
Bis. 1-284.
[1.] Þar hefivm ver vpp frasogn er Iarizleifr konvngr reþr Garþariki ok Ingigerþr drotning dottir Olafs konvngs ens sqnska. Hon var allra qveNa vitrost oc friþ syn-om. (konungren vnne henne so miked ath harm matte nær önguan hlut j moti hennar vilia giöra.}
Þess er viþ getit at konvngrenn Iarizleifr let ser gera dyrligaa holl meþ mikilli fegrð. pryþa meþ gvlli oc gimsteinom. scipaþi hana siþan meþ goþom drengiom oc reyndom meþ agetom lutom. vanði þar eptir bynaþ þeira oc hercleþi sem þeir voro aðr reyndir. at ollom syndiz bvningr hallarennar oc scipon þar eptir sem hon var sialf vondot til. hon var tioldot meþ pellom oc dyrom cleðom. Konvngr sialfr var þa ok i tignarcleþvm oc sat ihaseti sino. harm ba/ð til sin bmorgom virþiligom vi-nom sinomb oc gerþi dyrliga veizlo.
Siþan gecc drotningc i hollina meþ fagrligri kvenna sveit. oc stoþ konvngr vpp imoti henne oc qvaddi hana veld oc melti siþan. Hvar satto iafndyrliga holl e. iafn-vel bvna fyrst at sveitine slicra manna sem her ro saman comnir. oc i annan staþ bvningr hallarennar meþ miclom costnaþi. Drotning s. Неяа s. hon. þesi holl er vel scipot. oc fa domi mono til at she pryði e. meiri oc fecostnaðr comi saman i eitt hvs e. iamnmargir goþir hofðingiar oc vascir menn. En betr er þo sv holl scipoð er Olafr konvngr Harallz s. sitr i. þo at hon standi asvlom einom. Konvngr reiddiz henne oc melti. Svivirþing er islicom orþom s. hann. oc synir þv enn ast þina viþ Olaf konvng. eoc la/st hana kinnheste. Hon melti. Myclo mon yccar þo meire mvn s. hon. en ec mega orþom sva til scipa sem vert er. gecc ibrot siþan oc var reiþ. oc segir til vinom sinom at hon vill brot fara for riki hansf. oc taka eigi optaR af honom slica scorn. Vinir hennar eigo lvt i oc biþia hana sefaz oc vikia scapi sino til konvngs. Hon svaraþi oc q. fyr konvngenn scyldo bota henne þetta. Nv er konvngi sagt at hon vill abrot. oc biðia vinir hans at hann vegi til. oc þat gerir hann. biþr hana satta. oc lez þat til mvndo vinna at veita henne þann lvt er hon beiddiz. En hon svaraþi oc lezc þann cost taca myndo. oc q. a þegar vm þenna. Þv scalt nv s. hon senda scip iNoreg til Olafs konvngs. þvi at ec hefi spvrt at hann a einn son vngan lavngetenn. bioð honom hingat oc veit honom vppfozlo oc fostr. gþvi at san-nlict er þat meþ ycr er melt erg at sa er oga/fgari er oþrom fostrar bamn. Konvngr s. Þat scaltv nv þiggia er þv biþr s. hann. oc vna megom ver þvi. þo at Olafr konvngr se oss meiri maðr oc eigi virþi ec til vvirþingar þott ver fostrim honom barnn.
Nv sendir konvngr skiph til Noregs ос сото þeir menn afvnd Olafs konvngs oc s. honum boð konvngs oc drotningar. Hann s. Þat vil ec giarna þeckiaz. oc hvergi þicci mer minn s. betr comeN en meþ Iarizleifi konvngi ioc drotningi er ec veit mes-tan qvennscorvng oc mer bezt viliaþa. Sendir siþan avstr meþ þeim M. son s. Joc taca þav við honom meþ somaJ oc føðiz hann þar vpp með hirþ oc eigi meþ minni ast oc elsco en þeira synir.
a ágæta
b-b öllum hinum ágætustum höfðíngjum um sitt ríki
c íngigerðr drottníng
d blíðliga
e-e ok sló hana pústr
f-f or ríki Jarizleifs konúngs
g-g því þat er satt með (ykkr) Olafi konúngi, sem fornmælt er
hвставка: ok menn
i-i ok íngigerði drottníngu
J-J ok tóku þau Jarizleifr konúngr ok íngigerðr drottníng feginsamliga við honum
(Msk. 1–3; cp.: Fms. VI. 3–5)
[2.] Svmir menn hotoþo hann oc þotti oviþqvemilict at foða þar vpp konvngs s. vtlendan oc tiaþo þat fyr konvngi. en þat com fyr ecki. þvi at konvngr lyddi ecki a slict. opt lec hann ser i konvngs hollo oc var þegar konn við marga leica oc iþrottir. hann gecc a hondom eptir borþomk með miclom fimleic. oc syndi i þvi micla atgervi. oc voro flestir þeir menn er þat þotti gott er hann var sva braðgor. Einn hirþmaþr nacqvat niginn at alldri oþoccaþi fyr honom. oc einhvern dag er sveinninn gek eptir borþom oc hann com fyr þenna hirþmann þa scat hann viþ honom hendi oc feldi hann ofan af borþino. oc lezc eigi vilia hans agang. Menn logþo her til misiafnt. melto svmir með sveini en svmir meþ hirþmani. En vm þat sama qveld þa er konvngr var sofa genginn. var sveinninn eptir i hollinne. oc er hirðmenninir sato þar eptir oc drvcco þa gek Magnvs at þeim hirþmanni oc hafþi i hendi ser litla øxi oc hoor hirðmanninn bana hac. {Sumir laugunautar hans villdu þegar taka sueinin og drepa.} oc hefna sva hirþmanzens. en svmir stoþo firir oc villdo reyna hve mikit konvngr vnni honom. {sidan hleypr eirn madr og tekur sueinenn j fang sier og hleypr med hann} i þat herbergi er konvngr svaf i oc castar honom i seingina til konvngs oc melti. Varþveittv betr fol þitt {j annat sinn. Konungr suarar. opt velid þier honum osæmilig ord eda huath hefir hann nu til þess vnnit.} Hirðmaðrenn svarar. Ørit hefir hann nv til þess gort segir hann. drepit hirðmann yþarn. {Konungr spurde med huerium atburd þath hefdi ordit.} En hann segir honom. Þa melti konvngr. Konvnglict verc fostri s. hann oc hlo at. ec scal bøta fyr þic. {Sidan sættizt konungr vid erfingiana aa vigit.} oc gelldr vpp þegar bøtrnar. En Magnvs er með hirð konvngs oc føddr vpp með mikilli ast oc var þvi {ollum hugþeckari sem alldr hans og vizmuner droguzt meir fram.}
kвставка: sem þá var títt úngum sveinum
(Msk. 3–5; cp.: Fms. VI. 5–7)
[3.] 1Nv er vfriþr milli Sveins Alfifos. oc Iarizleifs konvngs, þvi at Iarizleifr konvngr virði sem var at Noregsmenn hofþo nizc a enom helga Olafi konvngi. oc var þar noccora stvnd eigi ca/pfriþr i milli.1
1–1 Eptir fall Ólafs konúngs ins helga gerðist mikill úfriðr millum Jarizleifs konúngs ok Sveins Alfífusonar, er þá var konúng yfir Noregi, því Jarizleifr konúngr virði, sem var, at Noregsmann höfðu nízt á Ólafi konúngi, var þá eigi kaupfriðr þeirra í milli, því hvorir drápu menn fyrir öðrum, svâ sem þeir kvomust með.
(Msk. 5; cp.: Fms. VI. 7)
[4.] Maðr er nefndr Karl en annarr Biorn. þeir voro brøðr.ii. litils hattar at bvrþom oc þo framqvemþar menn. verit salltmenn enn fyrra lvt efi sinnar oc aflat sva peninga. en nv var sva orþit at þeir vorv rikir kavpmenn oc vinselir oc mikilmenni i skapi. en þo var Karll firir þeim brøðrom i ollo þvi er viþ bar. Sva kom þeira mali at þeir atto kvgg einn mikinn i forom. oc nv heldo þeir honom eitthvert svmar til Saxlandz svðr. þa koma þeir i Danmorkr. oc etla þaðan til Englanz. Þa tok Karl til orða oc melti við haseta sina. Kvnnict vil ec yðr gera hver etlon min er. þvi at annan veg vikr við vm ferþina en þer monot hyggia. ec etla at fara i Avstrveg cavpferþ. en nv firir sakir vmmela Sveins konvngs oc Iarizleifs konvngs oc þess vfriþar er i milli þeira er. þa ma þat kalla eigi varlict. nv segi ec yðr at ec em raþinn i at fara. en ec vil yðr cost a gera at fara annan veg oc heimilt at ganga af mino scipi. fari danskir eþa Suðrmenn oc enskir her a onnor scip. oc þangat hverr sem likar bezt. Þa svarar einn norðmaðr. Mioc komr oss þetta at ovoro. oc eigi myndim ver farit hafa með yðr i fyrsto ef þa hefði slict ratt verit. en fyrir þa soc at þer erot framqvemþarmenn oc oss licar allt vel til þin oc eigi oliclict at þv ser giptomaðr. þa helldr oss slict til. oc viliom ver þinni forsia hlita. Oc þetta taca þeir raþs. fara nv með honom vnz þeir koma i Austrriki oc leggia þar at viþ eitt mikit cavptvn oc vildo þeir kavpa ser navðsynia lvti. En þegar er landzmenn visso at þeir voro norðmenn. þa fengo þeir þeim at siþr cavp at þegar helt við bardaga oc vildo lanzmenn veita þeim atgongo. Oc er Karl sa at i oefni for þa melti hann til lanzmanna. Þat mon metit til hvatvisi oc noccot sva diorfvngar at taca slict fyrir hendr konvngi yðrom at meiþa vtlenda menn eþa rena. þott her comi meþ cavpeyri sinn oc gere yþr engan ofriþ. oc vitit aldri hvart konvngr geri yþr þocc fyri eþa eigi. nv er yþr vitrligra at biþa konvngs atqveþa vm slict. Viþ þetta sefaz lanzmenn oc verþr eigi at þeim gengit með ollo. þo ser Karl at þat endiz eigi sva bvit. hann gerir þa ferþ sina ma konvngs fvndm.
Er eigi getit vm ferð hans fyrr en hann comr fyrir Iarizleif konvng oc qvaddi hann. Konvng spyrr hverr hann er. Ec em norrann maþr einn segir hann litils verðr oc kominn hingat nmeð goþom peningom oc felagar minirn. Konvngr melti. Hvi vart þu sva diarfr at søkia hingat. hyggr þv noccot þina gefo meiri en annarra manna. oc hyggr þv at þv munir her draga fram cavpeyri þinn en aðrir fa eigi haldit lifinv. oc hafa þeir Noregsmenn aldri sva illt af mer at eigi se þeir verra verþir. {Karl mællti. herra eigi munu aller jafnir j þui. ek em salltkarl eirn litils verdr þo ath nu hafi ek peninga. hefi eg auallt verit til nockurs hentögleika. enn alldri var eg j moti Olafi konungi j huga minum. þat munda eg ætla segir konungr. at þu munir reynazt sem aller adrir Noregsmenn. Konungr bad taka hann og setia þegar i fiotra. og so var giort. Og sidan seigir konungr Magnusi fostra sinum og spyr hann raads vm huernen uit skal skipa uid Nordmennena. Magnus segir. litt hafi þeir fostri minn haft mig vid radin hier til. en seint væntir mig at þat radizt ath minn verdi Noregr ef so skal ath fara ath drepa þa alla er þadan eru ættadir. en vel mundut þier vilia fostri minn. þviat þeir megu at rettu aller kallazth minir þegnar.} oc oþrovis get ec venna mvno at at orca en hataz viþ alla þa menn er þaðan ero. Konvngrenn let þetta vel melt. oc q. hans raþom scyldo fram fara. Konvngr callaþi Carll til sin vm morgoninn. oc siþan melti konvngr til hans. Sva litz mer aþic at þv ser giptvvenligr maðr. oc þat vill M. konvngs s. at þv hafir griþ {og allir þier Noregsmenn}. oc ero þer nv.ii. costir gervir af minni hendi. annar at þv farir til scips yðars. oc fø ec yþr vin oc vist. farit með capeyri yðarnn sem yðr synizo. ella far þv til min oc ver meþ mer ivetr. oc vit þat vist er varar. at coma mon aþinn lut nacqvat vannqveþi. Karl s. Til þess em ec vanfør mioc fyr þvi at sitia. en eigi vil ec þo kiosa mic fra vegligo boþi. oc scal her til hetta meþ yðari gipto. oc kann þa enn vera at vel ręiþi. þo at noccor vandi liggi a. Hann fer nv ptil hirðvistarp. oc er konvngr opt a røþvm viþ hann. oc virþiz konvngi sem hann moni vera vitr maðr.
m-m á fund Jarizleifs konúngs
n-n með góðum friði
oвставка: ok ábyrgizt yðr sjálfir, hvort þér hafið grið af öðru landsfólki, þó ek gefi yðr frjálsa
p-p til hirðar Jarizleifs konúngs
(Msk. 5–8; cp.: Fms. VI. 7-10)
[5.] Oc er varar. beR sva til eitthvert sinn at þeir konvngrenn oc Carll ero.ii. atali. Þa melir konvngr til Karls. Her er nv fe s. hann er þv scalt viþ taca. oc þar meþ mon fylgia nocqvoR vanda lutr. þv scalt þetta fe bera vndir lenda menn i Noregi. oc alla þa menn er noccor viðmvndi er at. oc vinir vilia vera Magnvs O. s. þv ert vitr maðr þott þv ser smarar ęttar. Carl s. Þetta er ecki mitt. þvi at sa maðr scyldi vera mikils hattar oc storvitr. er slicra ørenda føri at eiga viþ slict ofrefli sem fyrir er. oc slic stoReþi meþ hondvm at hafa. Konvngr melti. Þv ert vel til fallinn at minni ran. en gliclict þicci mer at þv comir i noccorra mannran eigi allitla. oc eigi montv milli sia hvart þv recsc vndan eþa eigi. oc þo at þv villir þetta eigi. þa cann vera at bratt vanndreþi lioi aþer. oc þurfir þv eigi lengi at biþa. Til mvn ec oc hętta er Carll segir meþ yþari hamingio oc raþagørþ. Karll fer astan þaþan meþ foroneyti sinv oc coma viþ Danmorc. Þa røþir Carll viþ scipveria sina. Þat kømr mer i hvg at ver hofvm ecki leyfi haft til þesar ferþar er ver forom i astrveg. oc er mikil van at konvngrq gefi oss sacar vm. oc er þat mitt rað at ver scilimc her. oc fari ner sinnz veg hverr. oc farit er til Englanz eþa aþra capstaþi. oc comi ser hver til Noregs. mvn þa sizt iraþit vm vara ferþ. en ella er oss hętt nocqvot beþi fe oc lifi. En ec mon fara her aland vpp til eins felaga mins er her er fire aþigr at fe. en ec vil at þer anniz fe mitt. […]
q Sveinn konúngr
(Msk. 8–9; cp.: Fms. VI. 10–11)
[6.] […] Oc fer Biornn nv astr meþ hvlþo oc gipto þeira feðga O. konvngs oc Magnvs. oc kømr fram ferþinni. segir siþan þeim Iarizleifi konvngi oc Magnvsi hvat at er syst ilandino. hverir viþ fe hafa tekit meþ vingan oc til travstz megi etla af Magnvsi konvngs s. Iarizleifr konvngr sagþi at mikit veri at syst. en þo mikit enn meþ vanlyctom {er Karl var eigi aptr kominn}. […]
(Msk. 11; cp.: Fms. VI. 13)
[9.] {[…] Sidan fara þeir austr j Gardarike aa fund Magnus rog verda þeir Jarizleifr konungr Kalli storlega fegnirr. og segir hann þeim allt vm sinar ferdir. og sidan tiar hann fyrir Magnuse malit Kalfs og huad han hafdi veitt honum. […] En nu sent eptir Kalfe og hafdi Karll adr þegit grid til handa honum. suer Kalfr þa þann eid ath han ynne eigi aa Olafe konungi ok hiet sig sidan Magnusi til traustz og allz trunadar og ath giora oll þau verk er Magnus legdi fyrir hann.
r-r urðu þeir glaðir við kvomu Karls
(Msk. 16–17; cp.: Fms. VI 18)
ГЛАВА 7. «Сага о Магнусе Добром»
Источник: Т. Н. ДЖАКСОН. ИСЛАНДСКИЕ КОРОЛЕВСКИЕ САГИ О ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЕ
Введение
«Сага о Магнусе Добром» («Magnúss saga ins góða») – это жизнеописание Магнуса, сына Олава Харальдссона (Святого), норвежского (1035–1047) и датского (1042–1047) конунга. Сага сохранилась в нескольких взаимозависимых редакциях. Отдельные главы о Магнусе есть в «Обзоре саг о норвежских конунгах», ок. 1190 г. (§ 7.1). В своде королевских саг «Гнилая кожа» (§ 7.2) имеется «Сага о Магнусе Добром и Харальде Суровом Правителе». Магнусу Доброму посвящено большое число глав свода королевских саг «Красивая кожа» (§ 7.3). В «Круге земном» Снорри Стурлусона «Сага о Магнусе Добром» – самостоятельная сага (§ 7.4). В заключительных главах «Большой саги об Олаве Трюггвасоне», служащих обрамлением собственно саги об Олаве, также ведется рассказ и о Магнусе Добром (Прилож. XIII). Кроме того, история Магнуса излагается в «Истории о древних норвежских королях» Теодорика Монаха (Прилож. II), в «Легендарной саге об Олаве Святом» (§ 6.3) и в «Саге об оркнейцах» (Прилож. VIII).
Магнус Олавссон, сын Олава Харальдссона (Святого), родился весной 1024 г. Его матерью была Альвхильд, наложница конунга, женщина знатного рода и прекрасной наружности1. Она родила сына ночью, и никто из приближенных не решился пойти и разбудить конунга. Ребенок же был так слаб, что его решили тут же крестить, и имя ему дал скальд Сигват: он назвал его «в честь Карла Магнуса конунга», т. е. в честь императора Карла Великого (ср.: лат. Carolus Magnus), поскольку полагал, «что он был лучшим человеком на всем белом свете»2.
Покидая в начале 1029 г. Норвегию, Олав взял своего малолетнего сына Магнуса с собой на восток, а отправляясь в самом конце того же года с Руси в обратный путь, Олав оставил Магнуса у Ярослава Мудрого и его жены Ингигерд3. Недовольные правлением конунга Свейна, сына Кнута Могучего, и его матери Альвивы, раскаивающиеся к тому же в содеянном, лендрманны Трёндалёга отправились через несколько лет после гибели Олава в битве при Стикластадире (1030 г.) на Русь за его сыном, чтобы отвезти Магнуса в Норвегию и поставить там конунгом4. Е. А. Рыдзевская датирует их приезд 1034 г.5
«Сага о Магнусе Добром» Снорри Стурлусона, как она опубликована Финнуром Йоунссоном и Бьярни Адальбьярнарсоном6, начинается с того момента, когда Магнус, проживший несколько лет на Руси при дворе князя Ярослава Мудрого и княгини Ингигерд, отправился по весне на родину вместе с приехавшими за ним знатными норвежцами7. На собранном по его приказу Эйратинге Магнус был провозглашен конунгом над всей той страной, которой правил его отец, Олав Харальдссон8. Магнус продолжил свою поездку по стране, и «повсюду он был провозглашен конунгом»9. Свейн, сын Кнута Могучего, который был в это время правителем Норвегии, напротив, собрав тинг в южном Хордаланне и убедившись, что он мало на кого может положиться, если дело дойдет до битвы с конунгом Магнусом, поднял паруса и уплыл к своему брату Хёрдакнуту, правителю Дании (1028–1042), предложившему ему править страной вместе с ним10. Все эти события относятся к одному году, а именно – к 1035. Тем же летом, сообщает сага, умер в Дании Свейн, сын Кнута, а «тою же осенью в ноябрьские иды» (12 ноября 1035 г.) умер в Англии сам Кнут Могучий11. В Англии конунгом был провозглашен сын Кнута Харальд, в Дании остался сын Кнута Хёрдакнут, а в Норвегии начал свое правление Магнус Олавссон.
В следующем (1036) году Магнус и Хёрдакнут (род. ок. 1019 г.), малолетние правители Норвегии и Дании, «договорились, что принесут клятву побратимов и будут соблюдать мир между собою, пока оба живы, а если один из них умрет, не оставив сыновей, то другому, кто его переживет, достанутся его земли и подданные»12. Когда через шесть лет (8 июня 1042 г.) скончался Хёрдакнут, Магнус собрал семьдесят кораблей воинов и отплыл в Данию. Он предъявил свои права на Датскую державу и был на тинге в Вебьёрге провозглашен ее конунгом13. Вскоре он поставил своим наместником в Дании ярла Свейна Ульвссона, внука по материнской линии Свейна Вилобородого и Сигрид Гордой14. Той же зимой Свейн, заручившись дружбой могущественных людей и поддержкой всего народа, присвоил себе титул конунга15. Между ним и конунгом Магнусом состоялось несколько битв, закончившихся победой Магнуса16. Подчинив себе Датскую державу, Магнус отправил послов в Англию и в послании, адресованном «конунгу Ятварду» (английскому королю Эдуарду Исповеднику, 1042–1066), заявил о своих претензиях и на эту страну17. Впрочем, ответ английского правителя убедил Магнуса оставить все как есть. «Я полагаю, что разумнее и лучше… мне владеть той державой, какую бог мне пожаловал»18, – этими словами Магнуса заканчивается сага о нем. В дальнейшем (1046 г.) Магнус поделил Норвегию с Харальдом Сигурдарсоном, тоже конунгом из династии Харальда Прекрасноволосого – своим четвероюродным дядей по мужской линии и к тому же единоутробным братом своего отца, Олава Святого19, а Данию, умирая (1047 г.)20 отдал Свейну Ульвссону21.
Дата смерти Магнуса – 25 октября 1047 г. – выявляется на основании известия 38-й главы «Саги о Харальде Сигурдарсоне» по рукописи «Хульда»: «Magnús konúngr andaðist þrim nóttum fyrir messudag Símónis ok Júdê»22 – «Конунг Магнус умер за три дня до мессы Симона и Иуды», которая приходится на 28 октября. Что касается 1047 года, то это по преимуществу дата исландских источников. В датских анналах23 смерть Магнуса отнесена к 1048 г. Под тем же, 1048 г., впрочем, ошибочно, вместо 1047 г., стоит это известие в рукописи D «Англо-Саксонской хроники»24. Основные вехи жизни конунга Магнуса, согласно анналам25, приведены в табл. 12.
Таблица 12. Магнус Олавссон в исландских анналах
СобытияАнналыIIIIVVVIIIIX
Рождение Магнуса Олавссона
102410231024102310241021
Начало правления Магнуса в Норвегии
103510351035103510351035
Начало правления Магнуса в Дании
1042 1042104110421041
Битва конунгов Магнуса и Харальда Сигурдарсона
1045 1045
Раздел Норвегии между Магнусом и Харальдом
104610461046104710461046
Смерть Магнуса Олавссона
104710471047104810471047
Восточноевропейская информация в этой саге по преимуществу касается пребывания на Руси Магнуса Олавссона.
Скальдические стихи, при всей скупости их содержания, с полной очевидностью подтверждают этот факт: в одной из вис Сигвата Тордарсона Магнус назван «юным конунгом с востока из Гардов» (1031–1035 гг.); Бьярни Скальд Золотых Ресниц рассказывает, как Кальв Арнасон «указал… рьяному в битве Магнусу путь из Гардов в его страну» (ок. 1050 г.), а Арнор Скальд Ярлов – о том, как Магнус, которому «не сравнялось и одиннадцати лет… снарядил великолепный боевой корабль из Гардов» (ок. 1047 г.).
Сюжетный мотив поездки знатных норвежцев на Русь за Магнусом присутствует – с некоторыми вариациями – во всех поименованных выше источниках от «Истории о древних норвежских королях» Теодорика до заключительных глав «Большой саги об Олаве Трюггвасоне».
Совершенно иной зачин имеет история Магнуса в «Гнилой коже» и в восходящей к ней (отличающейся незначительно стилистически) версии «Хульды» (см. Введение, разделы «Гнилая кожа» и «Хульда»). Здесь сага открывается неким, неизвестным по другим исландско-норвежским сочинениям, текстом, который также называют «Прядью о Карле Несчастном» – «Karls þáttr vesæla»26.
Литература
Bugge 1914; Indrebø 1938–1939; Louis-Jensen 1977; Simek, Hermann Pálsson 1987. S. 236–237; Hoffmann 1992; Джаксон 2000б; Andersson, Gade 2000; Джаксон 2001д; Успенский 2001б.
ПРИМЕЧАНИЯ
1. «Сага об Олаве Святом» по «Кругу земному». Гл. 122.
2. КЗ. С. 272–273; «Ek hét hann eptir Karla-Magnúsi konungi. Þann vísa ek mann beztan í heimi» (ÍF. XXVII. 209–211). Подробнее см.: Джаксон 2001д.
3. См. Главу 6, мотив 12.4.
4. «Сага об Олаве Святом». Гл. 251 (КЗ. С. 377–378).
5. Рыдзевская 1940. С. 68.
6. О том, где лежит граница между HkrII и HkrIII, см. в § 7.4.
7. «Сага о Магнусе Добром» по «Кругу земному». Гл. 1.
8. Там же. Гл. 3.
9. Там же. Гл. 5 (КЗ. С. 381). О процедуре признания конунгом претендента на престол см.: Джаксон 20076.
10. «Сага о Магнусе Добром» по «Кругу земному». Гл. 4.
11. Там же. Гл. 5 (КЗ. С. 381).
12. Там же. Гл. 6 (КЗ. С. 382).
13. Там же. Гл. 18–21.
14. Там же. Гл. 22–23.
15. Там же. Гл. 25.
16. «Сага о Магнусе Добром» по «Кругу земному». Гл. 29 и 35.
17. Там же. Гл. 36.
18. КЗ. С. 401.
19. «Сага о Харальде Суровом». Гл. 21 (КЗ. С. 413).
20. Анализ источников, повествующих о смерти Магнуса, см.: Bugge 1914.
21. «Сага о Харальде Суровом». Гл. 28 (КЗ. С. 418). О роли конунга Магнуса в строительстве средневекового норвежского государства см.: Hoffmann 1992.
22. Fms. B. VI. Bls. 230.
23. Annales Lundenses. P. 60.
24. ASC. P. 167.
25. Об анналах см. примеч. 4 на с. 95.
26. Подробнее о нем см.: комм. 25 к § 7.2.
§ 7.1. «Обзор саг о норвежских конунгах»
Рукописи, издания, переводы:
См. во Введении раздел «Обзор саг о норвежских конунгах».
Текст
Публикуется по изданию: Ágrip af Nóregskonunga sogum / Bjarni Einarsson (ÍF. XXIX). 1984. Bls. 1-54.
XXXIII. kapítuli
En þá er guð tók at birta jartegnum um inn helga Óláf, þá réðusk bǫztu menn til að fara ór landi at sœkja Magnús, son ins helga Óláfs, því at menn fundu misræði sín ok iðruðusk ok vildu þá þat bœta á syni hans, er þeir hǫfðu á sjálfum hónum brotit, ok sóttu í Austrvega til Jarizláfs konungs ok báru til þess allra baztra manna orðsending ok bœnarstað, at hann skyldi til lands sœkja. Ok váru hǫfðingjar í þeiri fǫr Rǫgnvaldr jarl, Einarr þambaskelmir, Sveinn bryggjufótr, Kálfr Árnasonr. En þeira bœn var eigi fyrr heyrð né framgeng en þeir unnu hónum land ok trúnað, því at Ingigerðr dróttning stóð á móti. (Bls. 32)
XXXIV. kapítuli
En því næst komr hann í land fjórum vetrum eptir fall fǫður síns, Óláfs konungs, ok með því at þau Sveinn ok Álfífa vissu manna þokka við hann ok óvinsælð sína, þá flýðu þau til Danmarkar. […] Hann var náliga ellifu vetra, er hann kom í land. […] (Bls. 32)
Перевод
Глава 33
И когда Бог стал являть чудеса святого Олава1, лучшие мужи2 решили поехать из страны, чтобы забрать Магнуса, сына Олава Святого, так как люди поняли, [какое] злодеяние [они совершили]3, и раскаялись, и захотели тогда возместить его сыну то, что они причинили ему самому. И отправились они в Аустрвеги4 к конунгу Ярицлаву5, и несли при этом послание6 всех лучших мужей [к Магнусу] и просьбу, чтобы он вернулся в страну. И были хёвдингами7 в этой поездке ярл Рёгнвальд8, Эйнар Брюхотряс9, Свейн Бык10, Кальв Арнасон11. Но их просьба не была ни услышана, ни приведена в исполнение, раньше чем они клятвенно не пообещали ему страну и [свою] верность, поскольку княгиня Ингигерд была против этого12.
Глава 34
А вслед за тем вернулся он в страну через четыре зимы после гибели своего отца, конунга Олава13, и поскольку Свейн и Альвива14 знали благосклонность людей к нему и свою непопулярность, они бежали тогда в Данмарк15. [А Магнус стал конунгом.] Ему было почти одиннадцать лет, когда он пришел в страну16. [О правлении Магнуса и о том, как он получил прозвище Добрый.]
Комментарий
1. Рассказы о чудесах св. Олава начали возникать вскоре после его смерти. См. подробно во Введении к Главе 6 (раздел «Древнескандинавская литература об Олаве Святом»).
2. Словосочетание beztu menn «лучшие мужи» не является терминологически окрашенным, хотя в сагах оно нередко применяется к знати – херсирам, хёвдингам и ярлам.
3. О противостоянии конунга Олава Харальдссона и норвежских лендрманнов и бондов, а также о его гибели в битве при Стикластадире 29 июля 1030 г. см. подробно во Введении к Главе 6.
4. Аустрвеги (Austrvegar) – мн. ч. топонима Аустрвег (Austrvegr) «Восточный путь». См. Этногеографический справочник.
5. Конунг Ярицлав (Jarizláfr) – русский князь Ярослав Владимирович Мудрый – князь новгородский в 1010–1016 гг., великий князь киевский в 1016–1018, 1018/1019 – 20 февр. 1054 г. См. подробнее Главу 6, комм. к мотиву 7.2.
6. Термин orðsending «послание», возникший как обозначение изустно передаваемой информации, мог быть впоследствии применяем и к письменному посланию.
7. Хёвдинг (höfðingi) – глава, предводитель; властитель, могущественный человек. См. комм. 24 в Главе 1.
8. Рёгнвальд Брусасон (Rǫgnvaldr Brúsason) – сын оркнейского ярла Брусн Сигурдарсона, родился ок. 1011 г., погиб ок. 1045 г. Согласно «Красивой коже», Рёгнвальд был дружинником Олава Харальдссона и вместе с ним покинул Норвегию, когда конунг был вынужден бежать на Русь (Fask, k. 33); Теодорик Монах в своей хронике (см. Прилож. II) и автор «Обзора саг о норвежских конунгах» называют Рёгнвальда в числе других знатных норвежцев, отправившихся на Русь за юным конунгом Магнусом; по «Кругу земному» Снорри Стурлусона, ярл пришел на Русь вместе с Харальдом Сигурдарсоном, бежавшим в 1030 г. из битвы при Стикластадире (см. Главу 8, мотив 1.3). Мы не можем отдать предпочтение какому-либо одному из этих источников и потому не можем знать, когда именно Рёгнвальд был на Руси, но на основании скальдической строфы Арнора Тордарсона по прозвищу Скальд Ярлов (см. о нем комм. 58 к § 7.2) мы можем утверждать, что Рёгнвальд действительно побывал на Руси (в первой строфе «Драпы о Рёгнвальде», ок. 1046 г., Арнор говорит о своем герое: «За время его жизни было так, что жаждущий боя воин имел десять сражений в Гардах»). Е. А. Рыдзевская подчеркивает, что в конце 20-х и середине 30-х гг. XI в. «у Ярослава, по летописи, не было войн с соседями, за исключением… польского похода 1031 г.; участие в нем Рогнвальда вполне правдоподобно, а «десять битв» являются, очевидно, у Арнора амплификацией того, что он слышал в дружине Рогнвальда о его пребывании у Ярослава» (Рыдзевская 1945: 62).
9. Эйнар Брюхотряс (Einarr þambarskelfir), 982 – ок. 1050 гг., сын бонда Эйндриди, сына Стюркара, – норвежский лендрманн. Существуют различные толкования его прозвища (см.: Gade 1995; Успенский 2007). Он был женат на сестре ярлов Эйрика и Свейна, Бергльот, дочери Хакона. «Ярлы дали ему большое поместье в Оркадале, и он сделался самым могущественным и знатным человеком в Трёндалёге» (КЗ. С. 176). После бегства из Норвегии Олава Харальдссона Кнут Могучий назначил правителем страны ярла Хакона, племянника Эйнара Брюхотряса. Эйнар снова получил все земли, которые у него были отняты во время правления ярлов Эйрика и Свейна. «Кнут конунг богато одарил Эйнара, и тот стал его преданным другом… Он сказал еще, что, по его мнению, Эйнар или его сын Эйндриди по своему происхождению вполне могли бы носить высокое звание, если бы в Норвегии никакого другого ярла не было» (Там же. С. 326). После того, как стало известно о гибели ярла Хакона, Эйнар Брюхотряс стал править в Тронхейме. Он снарядил вскоре корабль и приплыл в Англию к Кнуту Могучему и заявил свои права на Норвегию, но тот отвечал, что обещал сделать правителем Норвегии своего сына Свейна. «Тут Эйнар увидел, как обстоят его дела и чем все кончилось, и он стал собираться в обратный путь. Теперь он знал о замыслах конунга и о том, что, если с востока вернется Олав конунг, то мира в стране не будет. Поэтому он подумал, что не стоит ему особенно торопить своих людей собираться в обратный путь, так как если ему придется сражаться с Олавом конунгом, то от этого у него не прибавится владений… Он приплыл в Норвегию, когда все важнейшие события, произошедшие тем летом, были уже позади» (Там же. С. 344). «Эйнар Брюхотряс не участвовал в борьбе против Олава конунга и гордился этим. Эйнар помнил, как Кнут обещал ему, что он станет ярлом Норвегии, и как он не сдержал своего слова. Эйнар был первым из могущественных людей, кто уверовал в святость Олава конунга» (Там же. С. 371–372). См. о нем: Koht 1926a (там же – дополнительная литература).
10. Свейн Бык (Sveinn bryggjufótr) известен из перечисления (у Теодорика, в «Обзоре», «Легендарной саге об Олаве Святом» и в «Гнилой коже») знатных норвежцев, отправившихся на Русь за юным конунгом Магнусом. Прозвище Свейна означает «бык, опора моста».
11. Кальв Арнасон (Kálfr Árnason) из Эгга, ок. 990 – 1051 гг., норвежский лендрманн, покинувший конунга Олава и перешедший на сторону его противника ярла Хакона Эйрикссона, давший обещание конунгу Кнуту Могучему выступить против Олава Харальдссона и действительно сражавшийся при Стикластадире против Олава. Снорри говорит, что уже после гибели Олава Кальв «понял, в какую ловушку попал, когда поддался на уговоры Кнута конунга. Тот не сдержал ни одного обещания, которые он дал Кальву. Ведь он обещал Кальву звание ярла и власть над всей Норвегией, и Кальв был главарем в битве против Олава конунга, в которой тот погиб. Но никакого звания Кальв не получил» (КЗ. С. 376). См. о нем: Koht 1936.
12. Княгиня Ингигерд (Ingigerðr dróttning) – жена князя Ярослава Мудрого, дочь шведского короля Олава Шётконунга. См. подробнее мотив 6.1 в Главе 6, особенно комм. {ii}.
13. Через четыре зимы после гибели своего отца. – Конунг Олав Святой погиб летом 1030 г., но по «Обзору», это произошло в 1029 г. (см.: § 8.1 в Главе 8). Следовательно, согласно этому источнику, Магнус вернулся в Норвегию осенью 1033 г. Впрочем, 1029 г. «Обзора» – ошибочная реконструкция его автора (см. Главу 8, комм. к мотиву 1.2).
14. Свейн, сын Альвивы (Sveinn Álfífuson) – сын Кнута Могучего; правитель Норвегии в 1030–1034 гг. См. подробнее во Введении к Главе 6.
15. Согласно Снорри, Свейн, не получивший поддержки населения страны после возвращения в Норвегию Магнуса, принял такое решение: «Мое мнение таково: не будем рассчитывать на верность этих бондов, но лучше отправимся туда, где весь народ предан нам и верен». Он поднял паруса, отплыл из Норвегии «и не останавливался до тех пор, пока не прибыл в Данию. Там его хорошо приняли. А когда он встретился со своим братом Хёрдакнутом, тот предложил Свейну конунгу править вместе с ним Данией, и Свейн согласился» (КЗ. С. 381).
16. Ему было почти одиннадцать лет, когда он пришел в страну. – Ср. с начальной строфой «Драпы о Магнусе» Арнора Скальда Ярлов: «Щедрому хёвдингу не сравнялось и одиннадцати лет, когда он… снарядил великолепный боевой корабль из Гардов» (см.: §§ 7.2, 7.3 и 7.4).
§ 7.2. «Гнилая кожа»
«Сага о Магнусе Добром и Харальде Суровом Правителе» по «Гнилой коже» сохранилась частично в рукописи GKS 1009 fol («Morkinskinna») и частично в добавлениях второй половины XV в. к GKS 1005 fol («Flateyjarbók»). К GKS 1009 fol восходит версия саги о Магнусе по AM 66 fol («Hulda»). В издании Финнура Йоунссона (1932) лакуны в «Гнилой коже» восстанавливаются по тексту «Книги с Плоского острова». В настоящей публикации текст «Книги с Плоского острова» помещен в фигурных скобках (равно как и его перевод). В качестве разночтений приводятся варианты по «Хульде»; нумерация фрагментов дается также по «Хульде» (Fms. В. VI).
Рукописи, издания, переводы:
См. во Введении разделы «Гнилая кожа», «Хульда», «Книга с Плоского острова».
Текст
Публикуется по изданию: Morkinskinna / Finnur Jónsson (SUGNL. B. LIII). 1932. Bls. 1-284.
[1.] Þar hefivm ver vpp frasogn er Iarizleifr konvngr reþr Garþariki ok Ingigerþr drotning dottir Olafs konvngs ens sǫnska. Hon var allra qveNa vitrost oc friþ synom. {konungren vnne henne so miked ath hann matte nær ὀnguan hlut j moti hennar vilia giὀra.}
Þess er viþ getit at konvngrenn Iarizleifr let ser gera dyrligaa holl meþ mikilli fegrð. pryþa meþ gvlli oc gimsteinom. scipaþi hana siþan meþ goþom drengiom oc reyndom meþ agetom lutom. vanði þar eptir bynaþ þeira oc hercleþi sem þeir voro aðr reyndir. at ollom syndiz bvningr hallarennar oc scipon þar eptir sem hon var sialf vondot til. hon var tioldot meþ pellom oc dyrom cleðom. Konvngr sialfr var þa ok i tignarcleþvm oc sat ihaseti sino. hann bað til sin bmorgom virþiligom vinom sinomb oc gerþi dyrliga veizlo.
Siþan gecc drotningc i hollina meþ fagrligri kvenna sveit. oc stoþ konvngr vpp imoti henne oc qvaddi hana veld oc melti siþan. Hvar satto iafndyrliga holl e. iafnvel bvna fyrst at sveitine slicra manna sem her ro saman comnir. oc i annan staþ bvningr hallarennar meþ miclom costnaþi. Drotning s. Hera s. hon. þesi holl er vel scipot. oc fa dømi mono til at slic pryði e. meiri oc fecostnaðr comi saman i eitt hvs e. iamnmargir goþir hofðingiar oc vascir menn. En betr er þo sv holl scipoð er Olafr konvngr Harallz s. sitr i. þo at hon standi asvlom einom. Konvngr reiddiz henne oc melti. Svivirþing er islicom orþom s. hann. oc synir þv enn ast þina viþ Olaf konvng. eoc last hana kinnheste. Hon melti. Myclo mon yccar þo meire mvn s. hon. en ec mega orþom sva til scipa sem vert er. gecc ibrot siþan oc var reiþ. oc segir til vinom sinom at hon vill brot fara for riki hansf. oc taka eigi optar af honom slica scom. Vinir hennar eigo lvt i oc biþia hana sefaz oc vikia scapi sino til konvngs. Hon svaraþi oc q. fyr konvngenn scyldo bøta henne þetta. Nv er konvngi sagt at hon vill abrot. oc biðia vinir hans at hann vegi til. oc þat gerir hann. biþr hana satta. oc lez þat til mvndo vinna at veita henne þann lvt er hon beiddiz. En hon svaraþi oc lezc þann cost taca myndo. oc q. a þegar vm þenna. Þv scalt nv s. hon senda scip iNoreg til Olafs konvngs. þvi at ec hefi spvrt at hann a einn son vngan lavngetenn. bioð honom hingat oc veit honom vppføzlo oc fostr. gþvi at sannlict er þat meþ ycr er melt erg at sa er ogafgari er oþrom fostrar barnn. Konvngr s. Þat scaltv nv þiggia er þv biþr s. hann. oc vna megom ver þvi. þo at Olafr konvngr se oss meiri maðr oc eigi virþi ec til vvirþingar þott ver fostrim honom barnn.
Nv sendir konvngr skiph til Noregs oc como þeir menn afvnd Olafs konvngs oc s. honum boð konvngs oc drotningar. Hann s. Þat vil ec giarna þeckiaz. oc hvergi þicci mer minn s. betr comen en meþ Iarizleifi konvngi ioc drotningi er ec veit mestan qvennscorvng oc mer bezt viliaþa. Sendir siþan avstr meþ þeim M. son s. joc taca þav við honom meþ somaj. oc foðiz hann þar vpp með hirþ oc eigi meþ minni ast oc elsco en þeira synir.
a ágæta
b-b öllum hinum ágætustum höfðíngjum um sitt ríki
c Íngigerðr drottníng
d blíðliga
e-e ok sló hana pústr
f-f or ríki Jarizleifs konúngs
g-g því þat er satt með (ykkr) Ólafi konúngi, sem fornmælt er
hвставка: ok men
i-i ok Íngigerði drottníngu
j-j ok tóku þau Jarizleifr konúngr ok Íngigerðr drottníng feginsamliga við honum
(Msk. 1–3; cp.: Fms. VI. 3–5)
[2.] Svmir menn hotoþo hann oc þotti oviþqvemilict at foða þar vpp konvngs s. vtlendan oc tiaþo þat fyr konvngi. en þat com fyr ecki. þvi at konvngr lyddi ecki a slict. opt lec hann ser i konvngs hollo oc var þegar konn við marga leica oc iþrottir. hann gecc a hondom eptir borþomk með miclom fimleic. oc syndi i þvi micla atgervi. oc voro flestir þeir menn er þat þotti gott er hann var sva braðgor. Einn hirþmaþr nacqvat niginn at alldri oþoccaþi fyr honom. oc einhvern dag er sveinninn gek eptir borþom oc hann com fyr þenna hirþmann þa scat hann viþ honom hendi oc feldi hann ofan af borþino. oc lezc eigi vilia hans agang. Menn logþo her til misiafnt. melto svmir með sveini en svmir meþ hirþmani. En vm þat sama qveld þa er konvngr var sofa genginn. var sveinninn eptir i hollinne. oc er hirðmenninir sato þar eptir oc drvcco þa gek Magnvs at þeim hirþmanni oc hafþi i hendi ser litla øxi oc hoor hirðmanninn bana hac. {Sumir laugunautar hans villdu þegar taka sueinin og drepa.} oc hefna sva hirþmanzens. en svmir stoþo firir oc villdo reyna hve mikit konvngr vnni honom. {sidan hleypr eirn madr og tekur sueinenn j fang sier og hleypr med hann} i þat herbergi er konvngr svaf i oc castar honom i seingina til konvngs oc melti. Varþveittv betr fol þitt {j annat sinn. Konungr suarar. opt velid þier honum osæmilig ord eda huath hefir hann nu til þess vnnit.} Hirðmaðrenn svarar. Ørit hefir hann nv til þess gort segir hann. drepit hirðmann yþarn. {Konungr spurde med huerium atburd þath hefdi ordit.} En hann segir honom. Þa melti konvngr. Konvnglict verc fostri s. hann oc hlo at. ec scal bøta fyr þic. {Sidan sættizt konungr vid erfingiana aa vigit.} oc gelldr vpp þegar bøtrnar. En Magnvs er með hirð konvngs oc føddr vpp með mikilli ast oc var þvi {ollum hugþeckari sem alldr hans og vizmuner droguzt meir fram.}
kвставка: sem þá var títt úngum sveinum
(Msk. 3–5; cp.: Fms. VI. 5–7)
[3.] lNv er vfriþr milli Sveins Alfifos. oc Iarizleifs konvngs, þvi at Iarizleifr konvngr virði sem var at Noregsmenn hofþo nizc a enom helga Olafi konvngi. oc var þar noccora stvnd eigi capfriþr i milli.l
l-l Eptir fall Ólafs konúngs ins helga gerðist mikill úfriðr millum Jarizleifs konúngs ok Sveins Alfífusonar, er þá var konúng yfir Noregi, því Jarizleifr konúngr virði, sem var, at Noregsmann höfðu nízt á Ólafi konúngi, var þá eigi kaupfriðr þeirra í milli, því hvorir drápu menn fyrir öðrum, svâ sem þeir kvomust með.
(Msk. 5; cp.: Fms. VI. 7)
[4.] Maðr er nefndr Karl en annarr Biorn. þeir voro brøðr.ii. litils hattar at bvrþom oc þo framqvemþar menn. verit salltmenn enn fyrra lvt efi sinnar oc aflat sva peninga. en nv var sva orþit at þeir vorv rikir kavpmenn oc vinselir oc mikilmenni i skapi. en þo var Karll firir þeim brøðrom i ollo þvi er viþ bar. Sva kom þeira mali at þeir atto kvgg einn mikinn i forom. oc nv heldo þeir honom eitthvert svmar til Saxlandz svðr. þa koma þeir i Danmorkr. oc etla þaðan til Englanz. Þa tok Karl til orða oc melti við haseta sina. Kvnnict vil ec yðr gera hver etlon min er. þvi at annan veg vikr við vm ferþina en þer monot hyggia. ec etla at fara i Avstrveg cavpferþ. en nv firir sakir vmmela Sveins konvngs oc Iarizleifs konvngs oc þess vfriþar er i milli þeira er. þa ma þat kalla eigi varlict. nv segi ec yðr at ec em raþinn i at fara. en ec vil yðr cost a gera at fara annan veg oc heimilt at ganga af mino scipi. fari danskir eþa Suðrmenn oc enskir her a onnor scip. oc þangat hverr sem likar bezt. Þa svarar einn norðmaðr. Mioc komr oss þetta at ovoro. oc eigi myndim ver farit hafa með yðr i fyrsto ef þa hefði slict ratt verit. en fyrir þa soc at þer erot framqvemþarmenn oc oss licar allt vel til þin oc eigi oliclict at þv ser giptomaðr. þa helldr oss slict til. oc viliom ver þinni forsia hlita. Oc þetta taca þeir raþs. fara nv með honom vnz þeir koma i Austrriki oc leggia þar at viþ eitt mikit cavptvn oc vildo þeir kavpa ser navðsynia lvti. En þegar er landzmenn visso at þeir voro norðmenn. þa fengo þeir þeim at siþr cavp at þegar helt við bardaga oc vildo lanzmenn veita þeim atgongo. Oc er Karl sa at i oefni for þa melti hann til lanzmanna. Þat mon metit til hvatvisi oc noccot sva diorfvngar at taca slict fyrir hendr konvngi yðrom at meiþa vtlenda menn eþa rena. þott her comi meþ cavpeyri sinn oc gere yþr engan ofriþ. oc vitit aldri hvart konvngr geri yþr þocc fyri eþa eigi. nv er yþr vitrligra at biþa konvngs atqveþa vm slict. Viþ þetta sefaz lanzmenn oc verþr eigi at þeim gengit með ollo. þo ser Karl at þat endiz eigi sva bvit. hann gerir þa ferþ sina ma konvngs fvndm.
Er eigi getit vm ferð hans fyrr en hann comr fyrir Iarizleif konvng oc qvaddi hann. Konvng spyrr hverr hann er. Ec em norrann maþr einn segir hann litils verðr oc kominn hingat nmeð goþom peningom oc felagar minirn. Konvngr melti. Hvi vart þu sva diarfr at søkia hingat. hyggr þv noccot þina gefo meiri en annarra manna. oc hyggr þv at þv munir her draga fram cavpeyri þinn en aðrir fa eigi haldit lifinv. oc hafa þeir Noregsmenn aldri sva illt af mer at eigi se þeir verra verþir. {Karl mællti. herra eigi munu aller jafnir j þui. ek em salltkarl eirn litils verdr þo ath nu hafi ek peninga. hefi eg auallt verit til nockurs hentögleika. enn alldri var eg j moti Olafi konungi j huga minum. þat munda eg ætla segir konungr. at þu munir reynazt sem aller adrir Noregsmenn. Konungr bad taka hann og setia þegar i fiotra. og so var giort. Og sidan seigir konungr Magnusi fostra sinum og spyr hann raads vm huernen uit skal skipa uid Nordmennena. Magnus segir. litt hafi þeir fostri minn haft mig vid radin hier til. en seint væntir mig at þat radizt ath minn verdi Noregr ef so skal ath fara ath drepa þa alla er þadan eru ættadir. en vel mundut þier vilia fostri minn. þviat þeir megu at rettu aller kallazth minir þegnar.} oc oþrovis get ec venna mvno at at orca en hataz viþ alla þa menn er þaðan ero. Konvngrenn let þetta vel melt. oc q. hans raþom scyldo fram fara. Konvngr callaþi Carll til sin vm morgoninn. oc siþan melti konvngr til hans. Sva litz mer aþic at þv ser giptvvenligr maðr. oc þat vill M. konvngs s. at þv hafir griþ {og allir þier Noregsmenn}. oc ero þer nv.ii. costir gervir af minni hendi. annar at þv farir til scips yðars. oc fø ec yþr vin oc vist. farit með capeyri yðarnn sem yðr synizo. ella far þv til min oc ver meþ mer ivetr. oc vit þat vist er varar. at coma mon aþinn lut nacqvat vannqveþi. Karl s. Til þess em ec vanfør mioc fyr þvi at sitia. en eigi vil ec þo kiosa mic fra vegligo boþi. oc scal her til hetta meþ yðari gipto. oc kann þa enn vera at vel ręiþi. þo at noccor vandi liggi a. Hann fer nv ptil hirðvistarp. oc er konvngr opt a røþvm viþ hann. oc virþiz konvngi sem hann moni vera vitr maðr.
m-m á fund Jarizleifs konúngs
n-n með góðum friði
oвставка: ok ábyrgizt yðr sjálfir, hvort þér hafið grið af öðru landsfólki, þó ek gefi yðr frjálsa
p-p til hirðar Jarizleifs konúngs
(Msk. 5–8; cp.: Fms. VI. 7-10)
[5.] Oc er varar. beR sva til eitthvert sinn at þeir konvngrenn oc Carll ero.ii. atali. Þa melir konvngr til Karls. Her er nv fe s. hann er þv scalt viþ taca. oc þar meþ mon fylgia nocqvoR vanda lutr. þv scalt þetta fe bera vndir lenda menn i Noregi. oc alla þa menn er noccor viðmvndi er at. oc vinir vilia vera Magnvs O. s. þv ert vitr maðr þott þv ser smarar ęttar. Carl s. Þetta er ecki mitt. þvi at sa maðr scyldi vera mikils hattar oc storvitr. er slicra ørenda føri at eiga viþ slict ofrefli sem fyrir er. oc slic stoReþi meþ hondvm at hafa. Konvngr melti. Þv ert vel til fallinn at minni ran. en gliclict þicci mer at þv comir i noccorra mannran eigi allitla. oc eigi montv milli sia hvart þv recsc vndan eþa eigi. oc þo at þv villir þetta eigi. þa cann vera at bratt vanndreþi lioi aþer. oc þurfir þv eigi lengi at biþa. Til mvn ec oc hętta er Carll segir meþ yþari hamingio oc raþagørþ. Karll fer astan þaþan meþ foroneyti sinv oc coma viþ Danmorc. Þa røþir Carll viþ scipveria sina. Þat kømr mer i hvg at ver hofvm ecki leyfi haft til þesar ferþar er ver forom i astrveg. oc er mikil van at konvngrq gefi oss sacar vm. oc er þat mitt rað at ver scilimc her. oc fari ner sinnz veg hverr. oc farit er til Englanz eþa aþra capstaþi. oc comi ser hver til Noregs. mvn þa sizt iraþit vm vara ferþ. en ella er oss hętt nocqvot beþi fe oc lifi. En ec mon fara her aland vpp til eins felaga mins er her er fire aþigr at fe. en ec vil at þer anniz fe mitt. […]
q Sveinn konúngr
(Msk. 8–9; cp.: Fms. VI. 10–11)
[6.] […] Oc fer Biornn nv astr meþ hvlþo oc gipto þeira feðga O. konvngs oc Magnvs. oc kømr fram ferþinni. segir siþan þeim Iarizleifi konvngi oc Magnvsi hvat at er syst ilandino. hverir viþ fe hafa tekit meþ vingan oc til travstz megi etla af Magnvsi konvngs s. Iarizleifr konvngr sagþi at mikit veri at syst. en þo mikit enn meþ vanlyctom {er Karl var eigi aptr kominn}. […]
(Msk. 11; cp.: Fms. VI. 13)
[9.] {[…] Sidan fara þeir austr j Gardarike aa fund Magnus rog verda þeir Jarizleifr konungr Kalli storlega fegnirr. og segir hann þeim allt vm sinar ferdir. og sidan tiar hann fyrir Magnuse malit Kalfs og huad han hafdi veitt honum. […] En nu sent eptir Kalfe og hafdi Karll adr þegit grid til handa honum. suer Kalfr þa þann eid ath han ynne eigi aa Olafe konungi ok hiet sig sidan Magnusi til traustz og allz trunadar og ath giora oll þau verk er Magnus legdi fyrir hann.
r-r urðu þeir glaðir við kvomu Karls
(Msk. 16–17; cp.: Fms. VI. 18)
[10.] Nu er þar til mals ath taka at Sueirn konungr for sudr med lande sem fyr var ritad. en Þrændir bera þa saman rad sin og taka þat rada ath aller enir bestu menn veliazt or lande og austr j Gardariki. var þar fyrir Einar þambaskelfir og Sueirn bryggiufotr og þar med enir bestu menn or Þrændalogum. J þenna tima let gud miog birtazt helgi hins heilaga Olafs konungs og sau þa margir satt mal vm sina hagi ok fundu nu misrædi sitt og glæp þann er þeir hofdu giort og þottuzt nu þann veg hellzt mega syna at bæta þat nu aa syne hans er þeir hofdu aa sialfum honum misgiort. foru nu sidan austr til Jarizleifs konungs. Þeir Kalfr Arnason og Kall voru þa austan farner og hafdi Kall þegit margar godar giafir af Jarizleifi konungi og Magnusi og mykla sæmd adra. Kalfr hafde og heitid ath fara i moti Magnusi konungssyni þegar han spyrde til ferda hans er han væri austan aa leid.
Þeir Einar þambaskelfir komu nu a fund Jarizleifs konungs og Jngigerdar drottningar og baro vpp erendi sin og ordsending enu bestu manna or Noregi og þar med bænastad ath Magnus skyllde fara til Noregs og taka þar vid lande og þegnum. Konungr tok þui ollu vel og kuad öngvan þann mann j Noregi er han trydi jafnvel sem Einare. en þo erum vier hræddir vm huersu Noregsmenn eru truir vid Magnus. slik raun sem adr hefir aa ordit vid fodr hans. Þa var med Jarizleifi konungi Rognualldr Brusason og hafde han þa rad og landvorn fyrir Gardarike og var allra manna roskuaztr og vinsælastr. hann hafde og mykla virding af konungi. Jarizleifr konungr berr nu þetta mal vpp fyrir drottningu og segir henni ath þeir eru komnir enu bestu menn vr Noregi og vilia nu vnna Magnuse konungsnafn j Noregi og efla hann til rikis. Hun suarar. vnna munda eg Magnusi konungsnafn j Noregi og so annars soma. en so grimliga sem þeir bioggu vid fodr hans þa grunar mik so miog vm huersu þeir muno vnna honum rikis vit motgang þeirra Knutlinga og Alfiuo er eg ætla ath þo se enn ollum þeim verre og grimmarre. og leingr muno vær vm þath ræda adr Magnus fare hiedan og meirum fastmælum binda ef þetta skal framgeingt verda.
En þeir Einar badu konung i annan stad at han flytti mal þeirra vid drottningu ath þeir nædi Magnusi med sier allzs er konungren sialfr hefir þessi rad til gefit j fyrstu og þeir hofdu eptir hans ordsending farit. kallade Einar ath slikt væri eigi hofdingligt ath skipta so skiott skape sino fyrir eingin tilefni. Rognualldr Brusason flutti og þetta mal med þeim Einare. So er fra sagt ath leingi var ecke heyrd bæn þeirra. Sidan mællti konungr. þetta er ath visu min ordsending og aa þui er mier mikel öfusa ath Magnus fostri minn feingi soma. en þo em eg hræddr vid illzsku Alfifu ok riki Knutz en svik landzmanna. og þo at þeir vilid vel sem eg vænti þa kann þo vera ath Þrændir skulu suikia hann sem fódr hans. Einar segir. vorkunn er ydr þat herra ath ydr sie uggr aa vorre tilætlan. en naudsyn være þo ath sueirnen feingi fὀdrleifd sina og væri sa hans somi mestr. og þat er og allra manna vili j Noregi at hrinda af sier þui enu illa riki og anaud er nu liggr aa. Drottning segir. eigi skulum vier standa fyrir sæmd Magnus ath han nai eigi fὀdrleifd sinne fyrir þa sok. en vorkun er þat Einar fyrir oss ath oss se vggr aa at Þrændir giorizt enn ofstorradir sem fyr. og fyrir astar sakir vid Magnus þa munda eg alldri vid han skiliazt ef eigi lægi honum slikt vid. en þu Einar ert frægr madr og kunnigr at morgum godum hlutum en vart eigi j lande þa er Olafr konungr fiell. hefir þu og styrk miken og erth sialfr fyrirmadr allra lendra manna j Noregi. villtu giorazt forsiamadr Magnus og fóstrfadir hans þa mono vær til þessa hætta og þo med þui mote ath þu suerir honum adr trunadareid og.xij. menn med þier þeir sem vier vilium til kiosa. Einar suarar. þo ath nockurum synizt þetta med freku sett vera ath bidia oss eida j okunnu lande. þo ætla eg þo landzstiornena betr fara muno ef vier tokum þennan kost. en vist mon morgum þat þikia atlægis vert ath ver hofum farit til þess vr Noregi ath sueria ydr tylftareid og vilium vær þo þetta til vinna og þar med heita honum ollum vorum styrk. Og sidan soru xij. menn eida enir agætozstu ath þeir skyllde Magnus hallda til konungs j Noregi og fylgia honum af ollum trunade og styrkia hans riki j ollu. Nu dueliazt þeir sþar austrs vm sumarid j þessum radagiordum. og vit þetta fara þeir austan og hafa Magnus konungson med siert. Rognualldr Brusason for þa austan med þeim. þeir fara nu austan vmb vetrin ath fraurum til hafsins. og toku þeir skip sin og sigldu yfir hafit til Suidþiodar og foru vpp til Sigtuna og geingu þeir þar aa land vpp og foru landueg til Helsingialandzs. sem Arnor segir:
Nu hygg riodande reidu
rogors þuiath veit giorua
þegi seimstadar segia
seggium hneitis eggia.
var ath ellefu allra
orm setrs hati vetra
hraust þa er herskip glæstu
Horda vinr vr Gordum.
Hier visar so til sem heyra ma ath Magnusi Olafssyni væri sa enn ellefti vetr er hann kom j land. og vard þat onduerdan vetr. Ok so segir enn.
Þing baud vt enn vngi
egg riodandi þiodum
fim bard hird j homlur
heruedrs ara bredia.
sallt skarr hufi helltum
hraustr þiod konungr austan
baro beinlogs ryre
brun vedr af Sigtunum.
uNu spyrzst j Noreg austanferd Magnus og sotti þa j mote honum mikid lid af Noregi og uar þar fyrir Kalfr Arnason og med honum margir adrir þeir er verit hofdu j moti Olafi konungiu […]}
s-s í Hólmgarði
tвставка: or Garðaríki
u-u Gekk Magnús konúngr þar á land, ok bjóst at fara landveg norðr í Noreg; svâ segir Arnór:
Gekk á Svíþjóð sökki
Sveins, er fremd vann eina,
fýstist Ólafs austan
afkart sonar hjarta;
nótt beið ok dag drottins
dygg ferð Jaðarbyggja
fyst bað gramr í geystu
gífrs veðr sér hlífa.
Þess getr í Hrúnhendu, at Magnús Ólafsson helt herskipum sínum austan or Garðaríki, fyrst í Eystrasalt ok sva til Svíþjóðar; þar segir svâ:
Herskip vantu af harða stinnum
hlunni geyst í Saltit eystra
skjöldúngr stétt á skorum hveldan
skeiðarhúf með girzku skrúði;
vafðir lítt, en vendir bifðust,
verða hrökk, en niðr nam sökkva,
geystist hlýr, en hristist bára
hrími stokkinn bunar grímr.
En er hann kom til Svíþjóðar, dreif til hans landsfólk, ok bauð honum sína fylgð; svâ segir Arnór í Hrúnhendu:
Rauðar bárut randir síðan,
rimmu Yggr, í svænskar bygðir,
eigi gaztu liðskost lágan,
landherr sótti þér til handa;
austan þorðut úlfa ferðar
öldum kuðr við hvíta skjöldu
túngu rjóðr til tírar þínga
teknir menn ok dörr hinn reknu.
(Msk. 17–20; cp.: Fms. VI. 19–23)
[45.] Fra Þorsteini Hallz syni
[…] oc eigi þicci mer þv nv mioc aþat minnaz er ec sottac þic astr iGarþav oc styrcþac riki þitt oc gørþvmc fostrfaþir þinn. hyg ec at þvi hveria stvnd. hverso ec mac þina sømþ mesta gøra. en nv scal ec fara abrat or landi oc veita þer alldri siþan. […]
v í Garðaríki
(Msk. 114–115; cp.: Fms. VI. 99-102)